Gervigreind og aðgengi: hagnýtur leiðarvísir um notkun, tól og takmarkanir

Gervigreindaraðgengi vísar til þess að nota gervigreind (AI) til að hjálpa fólki með fötlun að lesa, heyra, tala og fara um stafrænt efni, og að tryggja að gervigreindartól séu aðgengileg.

Í þessum leiðbeiningum er fjallað um hvað gervigreind gerir fyrir ólíkar aðgengisþarfir, bestu starfsvenjur við að nota hana til að gera stafrænt efni aðgengilegt, hvernig yfirfara á niðurstöðurnar, hvernig meta má hvort gervigreindartólið sjálft sé aðgengilegt og hvar gervigreind í þágu aðgengis dugar enn ekki til.

Hvað er gervigreindaraðgengi?

Gervigreindaraðgengi merkir tvennt: gervigreind í þágu aðgengis og aðgengi að gervigreind.

Gervigreind í þágu aðgengis snýst um að nota gervigreind til að gera efni aðgengilegt notendum með fötlun og námsörðugleika.

Aðgengistól knúin gervigreind hjálpa notendum að nýta efni sem annars væri óaðgengilegt og ljúka verkefnum sem annars væru afar erfið. Eða hreinlega ómöguleg.

Talgervlar gera til dæmis blindu fólki kleift að „lesa“ ritaðan texta, en raddinnsláttur og orðaspá auðvelda lesblindu fólki að tjá sig skriflega. Þannig vega þessi tól upp á móti hluta þess óhagræðis sem fólkið býr við í einkalífi, námi eða starfi.

Gervigreindartól hjálpa líka við að búa til aðgengilegt efni, svo sem lýsitexta mynda fyrir blinda lesendur eða skjátexta í myndskeiðum fyrir heyrnarlausa og heyrnarskerta áhorfendur.

Þegar við tölum um aðgengi að gervigreind er átt við aðgengi gervigreindartólanna sjálfra. Til dæmis hvort einstaklingur með skerta handlagni geti stjórnað tólinu eingöngu með lyklaborði eða rödd, eða hvort öll svæði og hnappar séu skýrt merkt fyrir skjálesara.

Hvernig gervigreind styður fólk með fötlun

Hjálpartækni hefur notað gervigreind árum saman, í ljóslestri (OCR), talgreiningu og talgervlum sem hjálpa notendum með fötlun og námsörðugleika.

Skapandi gervigreind bætir við nýju lagi. Hún býr til nýtt efni, svo sem myndlýsingar, samantektir eða skjátexta.

Hér má sjá hvernig gervigreind styður ólíkar aðgengisþarfir, allt frá sjónskerðingu til vitrænnar fötlunar, og hvar hún bregst:

Hvernig nota má gervigreind til að bæta aðgengi að efninu þínu

Gervigreindartól hjálpa efnishöfundum og útgefendum að uppfylla aðgengisstaðla sem settir eru fram í Web Content Accessibility Guidelines (WCAG). Þau geta samið drög að lýsitexta, skjátextum og hljóðlýsingu, breytt greinum í hljóð og endurskrifað flókinn texta á auðskildu máli.

Skrifaðu lýsitexta fyrir myndir, gröf og upplýsingamyndir

Notaðu gervigreindaraðstoðarmann, svo sem Perplexity, til að semja drög að lýsitexta (alt-texta) fyrir myndir, gröf og upplýsingamyndir. Skjálesarar lesa lýsitexta upphátt, svo góð lýsing veitir blindum og sjónskertum lesendum þær upplýsingar sem myndefnið miðlar.

Hér er dæmi um lýsitexta ásamt lengri lýsingu sem Perplexity bjó til fyrir súlurit:

Stækka

Hér eru fyrirmælin:

Skrifaðu lýsitexta fyrir þetta graf: eina eða tvær setningar sem segja hvað það sýnir og hver meginniðurstaðan er. Skrifaðu síðan lengri lýsingu sem nær yfir alla þróun, öll gildi, merkingar og gagnapunkta, nógu ítarlega til að sá sem ekki sér grafið skilji það til fulls út frá lýsingunni einni saman. Að lokum skaltu telja upp allt sem þú gast ekki lesið skýrt eða ert óviss um, svo ég geti borið það saman við upprunagögnin.

Þegar þú skrifar lýsitexta fyrir myndefni:

• Hafðu bæði stutta og langa útgáfu fyrir myndefni: Skrifaðu lýsitexta í einni setningu ásamt gögnunum eða lengri lýsingu.
• Skrifaðu með tilganginn í huga: WCAG krefst þess að textavalkosturinn þjóni sama tilgangi og myndin. Til þess gætu gervigreindaraðstoðarmenn þurft að skilja hvers vegna myndin er í textanum, svo gefðu þeim meira samhengi, til dæmis texta greinarinnar.
• Yfirfarðu hvert gildi: Berðu hverja tölu í lýsingunni saman við upprunagögnin þín, sérstaklega smáar merkingar og tölur, ef gervigreindin skyldi mislesa þær.
• Merktu skrautmyndir sem slíkar: Gefðu myndum sem eru eingöngu til skrauts tómt alt-eigindi (alt=""), svo skjálesarar sleppi þeim. (Það dugar ekki að sleppa eigindinu, því sumir skjálesarar lesa þá upp skráarheitið, eins og útskýrt er í leiðbeiningum W3C um myndir.)

Búðu til skjátexta fyrir myndskeið og textaafrit af hljóðefni

Margir gervigreindaraðstoðarmenn taka nú við hljóð- og myndskrám og umrita þær í texta.

Skjátextar og textaafrit gera talað efni aðgengilegt þeim sem heyra það ekki. Heyrnarlausir og heyrnarskertir áhorfendur reiða sig á skjátexta til að fylgjast með myndskeiðum og á textaafrit af hlaðvörpum eða uppteknum símtölum. Þau hjálpa líka öllum sem kjósa frekar að lesa efnið eða leita í því en að hlusta.

Perplexity og aðrir gervigreindaraðstoðarmenn geta umritað mynd- og hljóðskrár og merkt hver sagði hvað, en sérhæfð tól til umritunar og skjátextagerðar flýta fyrir ferlinu. Otter.ai og Sembly AI umrita til dæmis hljóðskrár og fundi og merkja hver talar, og myndvinnslutól á borð við Descript og Tella búa til skjátexta sjálfvirkt.

Viðmið WCAG um skjátexta (1.2.2 fyrir upptekið myndefni og 1.2.4 fyrir myndefni í beinni) ná yfir samtöl, hver talar og hljóð sem skipta máli, svo gakktu úr skugga um að skipti milli þeirra sem tala og hljóð á borð við hlátur séu líka í skjátextunum

Gervigreindartól fara oft rangt með nöfn eða vöruheiti, svo deildu orðalista yfir nöfnin og hugtökin í upptökunni með gervigreindaraðstoðarmanninum þínum og bættu þessum hugtökum við sérsniðinn orðaforða ef skjátexta- eða umritunartólið þitt býður upp á slíkt.

Bættu hljóðlýsingu við myndskeið

Hljóðlýsingar, sem eru krafa á stigi AA fyrir upptekið myndefni (WCAG 1.2.5), segja þeim sem ekki sjá frá því sem gerist og hljóðrásin kemur ekki til skila, til dæmis athöfnum, senuskiptum, svipbrigðum eða texta á skjánum.

Það er seinlegt að skrifa lýsingar í höndunum, svo sérhæfð tól á borð við Verbit, 3Play Media eða ScreenPal nota nú gervigreind til að semja drög að þeim og lesa þær upp.

Drög frá gervigreind þarfnast samt mannlegs ritstjóra. Í rannsókn frá 2025 sem RNIB lét gera og Surrey-háskóli framkvæmdi skorti lýsingar gervigreindar á dagskrárefni BBC „oft nákvæmni, samfellu og samhengisvitund“ og þar voru persónur ranglega greindar.

Þegar þú ritstýrir lýsingum skaltu takmarka þær við það sem áhorfendur þurfa til að fylgja myndskeiðinu og setja þær í eðlileg hlé í samtölum.

Endurskrifaðu flókið ritað efni á auðskildu máli

Tól sem byggja á skapandi gervigreind endurskrifa, stytta, endurskipuleggja og útskýra texta. Þau geta breytt þéttu rituðu efni í skýrari útgáfu fyrir fólk með vitsmunalega, námstengda eða athyglistengda sérstöðu, svo sem lesblindu eða ADHD, sem á erfitt með að fylgja löngum setningum, fagmáli og löngum efnisgreinum.

Þegar texti krefst meiri lestrarfærni en sem nemur unglingastigi grunnskóla, um níu ára skólagöngu, mælir WCAG með því að boðið sé upp á einfaldari útgáfu eða viðbótarefni (viðmið 3.1.5, stig AAA).

Hér er dæmi um fyrirmæli sem þú gætir aðlagað til að endurskrifa skjal:

Endurskrifaðu [meðfylgjandi stefnu um fæðingarorlof] á auðskildu máli fyrir starfsfólk sem gæti lesið ensku sem annað mál eða verið með lesblindu eða ADHD. Miðaðu við lestrarstig sem 12 til 14 ára barn gæti fylgt. Haltu öllum [réttindaskilyrðum, frestum, fjölda daga og heitum eyðublaða] nákvæmlega eins og þau eru skrifuð. Notaðu setningar sem eru ekki lengri en 20 orð og eina hugmynd í hverri setningu. Byrjaðu á tveggja setninga samantekt [um hverjir eiga rétt og hvernig á að sækja um]. Settu [umsóknar]ferlið fram í tölusettum skrefum, settu stutta fyrirsögn á undan hverjum hluta og útskýrðu eða skiptu út tæknilegum hugtökum, svo sem [„ávinnslu“] eða [„lögbundnum greiðslum“], innan sviga í fyrsta sinn sem þau koma fyrir. Skrifaðu allar skammstafanir út fullum stöfum þegar þær eru notaðar í fyrsta sinn.

Gervigreind getur sleppt mikilvægum smáatriðum og breytt merkingunni án þess að það sjáist, svo berðu útkomuna saman við frumtextann og láttu einhvern sem þekkir efnið staðfesta að ekkert mikilvægt hafi glatast áður en þú birtir hana.

Búðu til hljóðútgáfur af rituðu efni

Hljóðútgáfa gerir fólki kleift að hlusta á grein eða skjal, sem gerir efnið aðgengilegra fólki með sjónskerðingu og fólki með námsörðugleika tengda læsi, svo sem lesblindu.

Stækka

Raddgervlar með gervigreind breyta texta í tal sem hljómar eðlilega. ElevenLabs Audio Native býr til dæmis til ívefjanlegan upplestrarspilara fyrir greinar, og Amazon Polly breytir texta í talskrár sem þú getur birt.

Í báðum geturðu stillt hvernig nöfn, skammstafanir og vöruheiti eru borin fram. Athugaðu þau fyrst, svo þau rugli ekki hlustendur.

Þegar þú fellir hljóðútgáfuna inn á síðuna þína skaltu ganga úr skugga um að hljóðspilarinn virki með lyklaborði og hafi skýrt merkt stjórntæki. Bættu stuttum samantektum við langar greinar og uppfærðu hljóðið í hvert sinn sem textinn breytist.

Bættu aðgengi vefsvæðisins þíns

Sjálfvirk prófunartól og gervigreindaraðstoðarmenn fyrir forritun vinna vel saman: prófunartólið finnur vandamál í kóða vefsvæðisins og aðstoðarmaðurinn lagar þau.

Byrjaðu á sjálfvirku tóli til aðgengisprófana á vef, svo sem Axe, sem prófar síðu út frá föstum reglum og merkir villur á borð við of lítil litaskil, hnappa og tengla án heita og innsláttarsvæði án merkinga. Láttu síðan forritunaraðstoðarmann fá skýrsluna og kóða síðunnar, ásamt þeim aðgengisreglum sem á að fylgja:

Ég keyrði sjálfvirkt aðgengisprófunartól á þessari síðu. Skýrslan og kóði síðunnar fylgja með. Lagaðu hverja villu svo síðan uppfylli WCAG 2.2 AA, útskýrðu hverja breytingu í einni setningu og láttu réttan kóða óbreyttan.

Þegar þú byggir ný vefsvæði skaltu láta gervigreindaraðstoðarmanninn fá reglurnar strax í upphafi.

Í prófun Microsoft í maí 2026 á átta gervigreindarlíkönum stóðust 12% síðna sem byggðar voru án aðgengisleiðbeininga sjálfvirkar prófanir hennar. Þegar bætt var við um 100 lína gátlista með forritunarreglum WCAG 2.2 hækkaði meðaltalið í 60%. Þegar þær leiðbeiningar voru settar fram sem endurnýtanleg eining (Skill) hækkaði það í 82%, og þegar líkönin fengu að keyra prófanir og laga eigin kóða hækkaði það í 86%.

Stækka

Sjálfvirkar prófanir greina aðeins hluta aðgengisvandamála, eins og fram kemur í skýrslu Microsoft, svo síða sem stenst allar prófanir getur samt verið erfið í notkun.

Varastu aðgengisyfirlög byggð á gervigreind, þ.e. viðbætur í einni kóðalínu sem lofa að gera vefsvæði samræmt kröfum. Í janúar 2025 skipaði Alríkisviðskiptanefnd Bandaríkjanna (FTC) accessiBe að greiða 1 milljón Bandaríkjadala vegna fullyrðinga um að gervigreindarviðbót fyrirtækisins gæti gert hvaða vefsvæði sem er samræmt WCAG, og lokaúrskurðurinn frá apríl 2025 bannar slíkar fullyrðingar nema fyrirtækið hafi sannanir fyrir þeim.

Takmarkanir gervigreindar í þágu aðgengis

Gervigreind eykur aðgengi en hún skapar líka persónuverndaráhættu, og niðurstöður hennar geta verið óáreiðanlegar og hlutdrægar.

Áhyggjur af persónuvernd

Hjálpartæki með gervigreind meðhöndla viðkvæmar upplýsingar: myndavélarmyndir af bréfum, skjölum og lyfjamerkingum, upptökur af samtölum og upplýsingar sem geta leitt fötlun í ljós.

Hversu vel þessi gögn eru varin fer að miklu leyti eftir því hvar tólið vinnur úr þeim.

Sum, eins og Personal Voice frá Apple, vinna úr öllu í tækinu sjálfu, á meðan önnur reiða sig á skýið. Be My AI frá Be My Eyes sendir til dæmis myndir á netþjóna gervigreindarþjónustu til að búa til lýsingar.

Annað stórt áhyggjuefni er hvort söluaðilinn þjálfi líkön sín á gögnum notenda.

Vandamál með áreiðanleika

Gervigreindartól, þar á meðal aðgengistækni knúin gervigreind, geta gert mistök og þau mistök valda fötluðu fólki meiri skaða.

Í dagbókarrannsókn með 20 blindum og sjónskertum einstaklingum, sem birt var 2026, innihéldu 22% svara við eftirfylgnispurningum rangar upplýsingar, og hlutfallið fór upp í 35% þegar gervigreindin var að lesa texta eða myndefni (flestar fyrstu lýsingar gervigreindarinnar voru þó réttar).

Þegar mistök verða geta þau valdið raunverulegum skaða. Í könnun American Foundation for the Blind sem gerð var 2025 sögðu 21% blindra og sjónskertra sem nota myndlýsingar gervigreindar að mistök gervigreindar hefðu skaðað þá, samanborið við 9% sjáandi notenda. Meðal heyrnarlausra og heyrnarskertra sem nota skjátexta frá gervigreind var hlutfallið 24%, samanborið við 4% notenda án fötlunar.

Höfundar skýrslunnar nefna tvær ástæður: fatlaðir notendur geta oft ekki borið niðurstöðuna saman við upprunalegu myndina eða hljóðið, og sumir nota þessi tól við aðstæður þar sem meira er í húfi, svo sem við að lesa lyfjamerkingar eða fjárhagsleg skjöl.

Hlutdrægni og þjálfunargögn

Sum gervigreindartól, til dæmis talgreiningartól, virka hugsanlega ekki jafn vel fyrir fólk með fötlun, og takmörkuð þjálfunargögn eru hluti af ástæðunni

Í grein frá Speech Accessibility Project frá 2024 kemur fram að á árunum 2008 til 2023 hafi lægsta villutíðni við greiningu á tali fólks með þvoglumælgi lækkað þrefalt, samanborið við fimmfalt hjá öðrum. Höfundarnir nefna gagnaskort sem eina helstu skýringuna. Í framhaldsgrein verkefnisins frá 2025 segir að bilið stafi að hluta af gagnaskorti.

Gögnin eru þó ekki allur vandinn. Hann liggur líka í því hvernig líkönin virka.

Í aðalerindi sínu á málþingi W3C um rannsóknir á gervigreind og aðgengi árið 2023 hélt Jutta Treviranus frá Inclusive Design Research Centre því fram að gervigreindarkerfi séu nákvæm fyrir fólk sem er nálægt meðaltalinu en bregðist þeim sem eru fjærst því.

Í grein frá 2024 bætti hún við að fleira fatlað fólk í þjálfunargögnunum leysi ekki vandann, því líkanið hygli enn meðaltalinu: „Jafnvel þótt fatlað fólk hafi fullt og sanngjarnt hlutfallslegt vægi í þjálfunargögnunum mun vélin samt draga taum hins tölfræðilega meðaltals.“

Hvernig á að velja aðgengileg gervigreindartól

Þegar gervigreindartól er innleitt hjá fyrirtæki eða stofnun þarf það að virka fyrir alla, þar á meðal fólk með fötlun eða námsörðugleika.

Stækka

Áður en þú skuldbindur þig til að nota tól skaltu ganga úr skugga um að það uppfylli þessi viðmið:

• Merktar stýringar: Hver hnappur og hver reitur hefur heiti sem hjálpartækni getur lesið, og heitið segir hvað stýringin gerir: „Senda“, ekki „hnappur“ (WCAG 4.1.2 og 1.1.1).
• Full stjórn með lyklaborði: Þú getur skrifað og sent fyrirmæli, farið á milli svara og afritað þau eingöngu með lyklaborðinu, og sýnilegur fókusvísir sýnir hvar þú ert (WCAG 2.1.1 og 2.4.7).
• Tilkynnt stöðuskilaboð: Skilaboð á borð við „Býr til svar…“ berast skjálesara án þess að fókusinn færist (WCAG 4.1.3).
• Skipulagt úttak sem hægt er að afrita: Svör nota raunverulegar fyrirsagnir og lista og halda sniði sínu þegar þau eru afrituð, og þú getur beðið um hreinan texta.
• Tími: Ef lota rennur út á tíma geturðu slökkt á tímamörkunum, lengt þau í að minnsta kosti tífalt sjálfgefið gildi eða fengið viðvörun með að minnsta kosti 20 sekúndna fyrirvara til að lengja þau (WCAG 2.2.1).
• Aðdráttur: Við 400% aðdrátt (skjásvæði sem er 320 dílar á breidd) raðast efnið upp í einn dálk svo þú þurfir ekki að skruna til hliðar til að lesa það (WCAG 1.4.10).
• Virkar með eigin hjálpartækni hvers og eins: Tólið styður skjálesara og stillingar frá þriðja aðila í stað þess að skipta þeim út fyrir innbyggða eiginleika. Þetta er ekki WCAG-viðmið, en það ræður því hvort notendur geti haldið þeirri uppsetningu sem þeir þekkja nú þegar.
• Læsileg birtuskil: Texti í fyrirmælareitnum, að meðtöldum staðgengilstexta, og í svörunum uppfyllir birtuskilahlutfallið 4,5:1 (WCAG 1.4.3).
• Villur sem hægt er að finna: Þegar upphleðsla mistekst eða fyrirmælum er hafnað greinir tólið frá því í texta, ekki eingöngu með litabreytingu eða tákni (WCAG 3.3.1).

Margir söluaðilar birta aðgengissamræmisskýrslu (Accessibility Conformance Report, ACR), útfyllta útgáfu af Voluntary Product Accessibility Template (VPAT) frá Information Technology Industry Council. Hún metur vöruna út frá hverju aðgengisviðmiði, sem gerir hana að gagnlegri leið til að bera saman tól áður en þau eru prófuð.

Algengar spurningar um gervigreind og aðgengi

Hver eru dæmi um hjálpartækni?

Algeng dæmi um hjálpartækni eru skjálesarar, tól fyrir skjátexta og uppskrift, talgreining og raddstýring, tæki fyrir aukin og óhefðbundin tjáskipti (AAC) og rofastýring eða sérhönnuð lyklaborð. Gervigreind knýr nú mörg þeirra, einkum skjátexta, talgreiningu og myndlýsingar.

Er WCAG lögbundið?

WCAG er sjálft staðall frá W3C en ekki lög, en lög vísa til þess eða setja svipaðar kröfur.

Í Bandaríkjunum gerir til dæmis regla dómsmálaráðuneytisins samkvæmt II. bálki ADA þá kröfu að vefefni og snjallforrit fylkja og sveitarfélaga uppfylli WCAG 2.1 á stigi AA eigi síðar en 26. apríl 2027 hjá stjórnvöldum sem þjóna 50.000 manns eða fleiri og 26. apríl 2028 hjá smærri stjórnvöldum og sérstökum umdæmum. Alríkisstofnanir fylgja Section 508, en staðlar þess ákvæðis fella WCAG 2.0 inn í sig.

Í ESB vísar evrópska aðgengistilskipunin (European Accessibility Act), sem gildir um vörur og þjónustu á borð við netverslun, almenna bankaþjónustu eða rafbækur, ekki beint í WCAG. Í reynd nota flest fyrirtæki og stofnanir WCAG og evrópska staðalinn EN 301 549 til að uppfylla hana, og 2026-útgáfan af EN 301 549 byggir á WCAG 2.2.

Hverjar eru fjórar meginreglur aðgengis?

WCAG skipar leiðbeiningum sínum undir fjórar meginreglur: skynjanlegt, nothæft, skiljanlegt og traust. Þær 13 leiðbeiningar sem WCAG hefur falla undir þessar fjórar meginreglur, og hverri leiðbeiningu fylgja prófanleg árangursviðmið sem úttektir miðast við.