Erindið um þekkingu

—

Aravind Srinivas flutti þetta erindi 3. október 2026 hjá Cambridge Union Society. Cambridge Union Society er stærsta nemendafélag Cambridge-háskóla og elsta kappræðufélag heims sem hefur starfað samfellt.

—

Komið þið sæl, og takk fyrir. Það er heiður að vera hér.

Eitt af því sem ég bjóst ekki við þegar ég stofnaði fyrirtæki er hversu miklum tíma ég fæ að verja í háskólum. Mér líkar það vel. Sem forstjóri kemst ég að því að í háskólum eru oftast einu áheyrendurnir sem andmæla. Því tökum við frá meiri tíma fyrir umræður en ég ætla að verja í að tala.

Byrjum.

Venjulega, þegar mér er boðið að tala einhvers staðar, er ég beðinn um að flytja erindi með spádómum undir almennum titli á borð við „framtíð gervigreindar.“ Ég ætla ekki að tala um framtíð gervigreindar. Þess í stað ætla ég að tala um framtíð ykkar. Framtíð ykkar þykir mér áhugaverðari og hún er líklega áhugaverðari fyrir ykkur líka.

Fyrst svolítið um fortíðina. Cambridge er fullkominn staður til að ræða fortíðina og um leið framtíð ykkar, því hér er hvort tveggja að finna.

Sagan segir að það sem við köllum nú ritrýnikerfið hafi verið fundið upp hér í Cambridge. Sannleikurinn er sá að það var bara prófessor frá Cambridge sem lagði það til hjá Royal Society í London, ekki hér í háskólanum. Það var árið 1831. Í dag eru meira en 3,5 milljónir vísindagreina birtar á hverju ári samkvæmt ritrýnikerfinu.

Um 160 árum síðar voru tveir doktorsnemar við Stanford að vinna að uppbyggingu netkerfa og gagnanámi. Það var þegar netuppgangurinn á tíunda áratugnum var rétt að hefjast. Veraldarvefurinn var það eina sem nokkur talaði um. Svipað og „gervigreind“ í dag.

Og líkt og í dag voru flestir sem töluðu um uppganginn fjárfestar og fjölmiðlar. „Tæknisamfélagið“ á þeim tíma var fjarskiptageirinn. Það voru ekki margir fræðimenn í umræðunni. (Einhverjir, en ekki margir.) Og þessir tveir doktorsnemar voru ekki beinlínis innanbúðarmenn í netuppganginum.

En þeir vissu eitt sem fólki utan háskólakerfisins var í raun alveg sama um.

Eins og flestir fræðimenn skildu þeir tilgang háskólans. Tilgangur háskólans er að efla þekkingu.

Þess vegna notum við ritrýni. Það er líka ástæðan fyrir því að fræðileg skrif innihalda svo margar tilvitnanir. Og þessir tveir nemendur vissu að magn þekkingar í heiminum (mælt með fjölda greina sem standast kröfur ritrýni) vex bara. Því var auðvelt fyrir þá að sjá að vefurinn myndi líka bara vaxa með mannlegri þekkingu.

Þeir höfðu líka reynslu af gömlu vandamáli sem var „nýtt“ á vefnum: hvernig finna á réttu þekkinguna, eða bestu þekkinguna, ef hún er sífellt að aukast. Í gamla líkaninu meta fræðimenn hvort rannsóknir einhvers séu gagnlegar eða trúverðugar út frá því hversu oft vitnað hefur verið í þær.

Þeir fengu því þá hugmynd að búa til reiknirit sem metur hvert vefsvæði á netinu út frá því hversu mörg önnur vefsvæði vitnuðu í það, eða tengdu á það, með tilliti til efnis þeirra vefsvæða.

Þeir kölluðu kerfið „Page Rank“, því þeir voru að raða hverri síðu á vefnum og vegna þess að annar þessara doktorsnema hét Larry Page.

Larry og félagi hans (Sergey Brin) tóku þessa litlu fræðilegu meginreglu og gerðu hana aðgengilega almenningi. Google varð eitt gagnlegasta verkfæri sögunnar, og eitt farsælasta fyrirtækið, vegna þess að Larry Page aðlagaði einfaldlega það sem háskólar höfðu þegar gert í hundrað ár.

Eins og ég sagði er tilgangur háskólans að efla þekkingu. Ég ætla að segja ykkur þrennt um þekkingu í þessu erindi. Ég vona að við öðlumst betri og hagnýtari skilning á gervigreind með því að hugleiða okkar eigin greind.

1.

Í fyrsta lagi: þekking á sér líf. Hún fæðist, hún hrörnar og hún deyr.

Hún hefur lífsferil. Og vegna þess að hún hefur lífsferil gengur þekking í gegnum þróun.

Eftir því sem þekking okkar þróast verðum við öll klárari. Þetta kallast Flynn-áhrifin. Flynn-áhrifin eru sú athugun að mannkynið hafi orðið klárara um u.þ.b. 3 greindarvísitölustig á hverjum áratug.

Greindarpróf eru stöðugt endurstöðluð svo meðaltalið haldist 100, þannig að einföld leið til að hugsa um Flynn-áhrifin er í hundraðshlutum. Árið 1950 hefði einhver við 92. hundraðshlutamark greindar aðeins verið við 50. hundraðshlutamark í dag. Við urðum öll klárari.

Árið 1950 er líka sama ár og Turing-prófið var fundið upp. Það var fyrsta prófið til að ákvarða hvort eða hvenær vél væri greindari en fólk. Það þýðir að Turing-prófið árið 1950 var mun auðveldara fyrir vél að standast. Því viðmiðið fyrir „mannlega“ greind var lægra.

Og það er máttur þróunarinnar. Þekking leiðir alltaf til meiri þekkingar.

Gallinn er sá að heimurinn getur orðið klárari en þið sem einstaklingar getið orðið heimskari. Þekking hrörnar. Hugsið um það eins og helmingunartíma. Helmingunartími geislavirks frumefnis er sá tími sem það tekur helminginn af því að sundrast. Helmingunartími þekkingar er sá tími sem það tekur helminginn af henni að úreldast.

Hér eru nokkur dæmi, héðan úr Cambridge.

Árið 1978 átti Sir Roy Calne þátt í að innleiða ciclosporin í líffæraígræðslur. Það skipti miklu máli til að koma í veg fyrir höfnun líffæra. Fyrstu klínísku rannsóknirnar fóru fram í Cambridge. Árið 2001 var annað lyf, takrólímus, orðið algengasta meðferðin í sínum flokki við nýrnaígræðslur í Bandaríkjunum. Því mætti segja að læknisfræðileg þekking á ciclosporinmeðferð hafi haft helmingunartíma upp á 23 ár.

Þetta er ófullkomin mæling, en hún er gagnlegt líkan til að meta verkfræðinga á sviðum sem þróast hratt. Við gerum þetta í tæknigeiranum. Spurningin sem liggur að baki er: „á hvaða tímapunkti á ferli þessa verkfræðings er helmingurinn af því sem hann veit orðinn algjörlega úreltur?“

Á hvaða tímapunkti á ferli ykkar mun það gerast hjá ykkur? Svarið fer eftir því hversu miklum tíma þið verjið í að læra nýja hluti.

Því miður deyr þekking líka í sjaldgæfum tilvikum. Til eru tungumál sem enginn talar lengur. Til er viska sem deyr með öldungi.

Þess vegna hafa menn byggt bókasöfn í meira en 4.000 ár. Og þegar vefurinn kom til sögunnar settum við óendanlega miklu meira af því sem við vitum á hann. Þekking deyr því, en hún þarf ekki að gera það. Ef til vill sem meðfæddur þáttur í mannlegu eðli hefur fólk fundið sig knúið til að varðveita þekkingu. Við erum stöðugt að varðveita hana og auka heildarþekkingu heimsins. Það er af hinu góða.

Ég ætti að taka fram: þekking er eins og lifandi vera, en hún er ekki lifandi. Aðeins þið eruð lifandi. Mér finnst bara að þið séuð meira lifandi þegar þið eruð að læra eitthvað nýtt.

Þess vegna er Perplexity til, svona í framhjáhlaupi. En ég er ekki hér til að tala um Perplexity. Ég er hér til að tala um ykkur og hagkerfi þekkingarinnar. Sem leiðir mig að öðru atriðinu.

2.

Í öðru lagi: þekking er ekki peningar. En hún hegðar sér eins og peningar.

Peningar hafa tímavirði. Vextir láta þá vaxa og verðbólga lætur þá rýrna. Með nægum tíma hlaðast bæði vextir og verðbólga upp á sjálf sig.

Þegar hundrað þúsund pund hafa sama kaupmátt og fjörutíu þúsund (líklega eftir um 23 ár) þurfið þið 250.000 £ til að standa á sléttu. 23 árum síðar þyrftuð þið 625.000 £.

Þegar hlutir vaxa með vaxtavöxtum eykst ávinningurinn eða tapið veldisvíslega með tímanum.

Þess vegna er grundvallarregla fjármála sú að þið ættuð alltaf að njóta vaxtavaxta sem eru hærri en verðbólgan. Því ef þið eruð ekki að vaxa eruð þið að skreppa saman. Þekking virkar eins.

Rétt eins og verðgildi punds mun virði þess sem þið vitið í dag rýrna með tímanum. Og rétt eins og venjuleg verðrýrnun gerist þetta aðeins um lítið brot á hverjum degi. Það verður svo lítið að þið takið varla eftir því. Þar til einn daginn vaknið þið og eigið ekkert. Þekking ykkar mun ekki lengur hafa sama markaðsvirði. Þetta er óhjákvæmilegt. Munið að eitt sinn máttu aðeins forréttindastéttir þekkja reglu Pýþagórasar. En allir hér lærðu hana í sjöunda bekk.

Við verðum öll klárari, að eilífu. Eins og ég nefndi er þetta allur tilgangur háskólans. Með heppni verður það sem þið lærðuð hér í Cambridge kannski einhvern tíma, langt inni í framtíðinni, námsefni í sjöunda bekk.

Það er af hinu góða ef það gerist. Það þýðir framfarir. En það þýðir líka að efnahagsleg markmið ykkar krefjast þess að þið hættið aldrei að læra. Þið verðið að læra með vöxtum sem eru hærri en verðbólga þekkingarinnar.

Með öðrum orðum: þið verðið að tvöfalda það sem þið vitið hraðar en sem nemur ykkar eigin helmingunartíma þekkingar. Þetta tekur tíma. En þegar þið sjáið heiminn í gegnum linsu vaxtavaxta verðið þið að horfa til langrar framtíðar.

Þess vegna er besta brellan til að láta auð ykkar vaxa með vaxtavöxtum að byrja ung og næstbesta leiðin er að deyja gömul. Warren Buffet byrjaði að fjárfesta 11 ára gamall, en 99% auðs hans safnaðist eftir 65 ára aldur.

Sem gefur vísbendingu um síðustu líkinguna milli þekkingar og peninga. Þið verðið að eyða henni.

Þegar þið hafið fjármagn nýtið þið það til að vinna verk. Þegar þið búið yfir þekkingu, sérstaklega framúrskarandi þekkingu, ættuð þið að láta hana vinna. Gerið eitthvað með hana. Það er munurinn á uppfinningu og nýsköpun. Uppfinning spyr: „bjóstu eitthvað til?“ Nýsköpun spyr: „Skipti það máli?“

Og ef þið viljið hafa áhrif verðið þið að láta þekkinguna leiða til athafna. Aðeins athafnir kveikja nýjar spurningar, rannsóknir og nýja þekkingu. Þið verðið alltaf að vera að læra og alltaf að vera að framkvæma.

Hér kemur gervigreindin inn í myndina og hún leiðir mig að þriðja og síðasta atriðinu.

3.

Tilgangur gervigreindar er að hraða framgangi mannlegrar þekkingar og velsældar.

Hugleiðið fyrstu tvö atriðin sem ég hef nefnt í kvöld. Ég sagði að þekking hefði lífrænt eðli, og að við ættum að hlúa að henni og efla hana, því fólk almennt nýtur góðs af. Síðan sagði ég að þekking hefði efnahagslegt eðli. Að við ættum að rækta hana, því almennt séð njóta allir góðs af.

Ef þið trúið þessu tvennu verðið þið líka að hugsa um gervigreind á örlítið annan hátt.

Í stað þess að vera heltekin af því að ná almennri gervigreind (AGI) eða gera tæknina snjalla tækninnar vegna mynduð þið álykta að ástæðan fyrir því að smíða betri og nákvæmari gervigreind sé að þjóna fólki.

Þið mynduð álykta að æðsti og mikilvægasti tilgangur gervigreindar sé að gera fólk klárara og farsælla.

Ef þetta hljómar mjög líkt tilgangi háskólans, tja, þá erum við einmitt hér.

Hugsið aftur um ritrýni. Hún var fundin upp árið 1831. Á þessu ári setti Perplexity á markað mjög einfalda vöru sem heitir Model Council, byggða á hugmynd sem einn af fyrstu rannsakendum OpenAI setti fram. Þið spyrjið þrjú gervigreindarlíkön sömu spurningarinnar. Hvert þeirra rannsakar og svarar, og síðan metur „formannslíkan“ hvar þau eru ósammála og sammála og kemst að lokasvari með rökhugsun.

Model Council kemur ekki í stað ritrýni. Tilgangur þess er öllu heldur að færa anda fræðilegrar rannsóknar til fleira fólks. Við getum útvíkkað hugsjónir háskólans út fyrir þessa veggi og um allan heim.

Við gætum hjálpað fleira fólki að hafa rétt fyrir sér, frekar en að finnast það bara hafa rétt fyrir sér eða hljóma eins og það hafi það. Að leita sannleika og þekkingar á vísindalegan hátt. Bogi alheimsins stefnir að því að allir hafi meiri aðgang að meiri þekkingu. Það er gott fyrir fólk að búa yfir þekkingu. Og það er fólkið sem nýtur góðs af.

Ég ætla að ljúka máli mínu með stuttri sögu af fyrirtækinu mínu.

Þegar við byrjuðum vorum við bara þrír gervigreindarrannsakendur, með fleiri spurningar en framtíðarsýn. Svo, þegar fjórði maðurinn bættist við, ákváðum við að tími væri kominn til að fá sjúkratryggingu. Sjúkratryggingar í Bandaríkjunum eru flóknar, jafnvel fyrir Bandaríkjamenn. Ég er ekki frá Bandaríkjunum, svo þetta var enn ruglingslegra fyrir mig.

Leitarniðurstöður Google hjálpuðu ekkert. Og það sem stofnandi gerir venjulega í slíkum tilvikum er að hringja í einhvern sem hefur gert þetta áður. Til dæmis fjárfesti eða annan stofnanda. En það var seint um kvöld. Ég vildi klára þetta, svo ég varð að finna þekkinguna sjálfur.

Vandinn við það er að ef þið rannsakið málið sjálf þurfið þið að leita á Google og fara í gegnum leitarvélabestaðar tryggingasíður sem gefa allar slæm ráð og keppast um að virðast sem trúverðugastar.

Það var þá sem ég smíðaði fyrstu útgáfuna af Perplexity.

Hún gerði rannsóknarvinnuna fyrir mig. Og ég lét hana vísa í heimildir fyrir svörunum. Svo ég gæti sannreynt þau og haldið áfram að spyrja fleiri spurninga. Og svo gekk ég frá sjúkratryggingunum okkar. Það var leyst. Áfram að næsta vandamáli. Og næsta vandamáli, og því næsta. Og hér erum við í dag.

Boðskapur þeirrar sögu er að þið þurfið ekki lengur að „þekkja einhvern“. Þið getið einfaldlega lært hlutina og gert þá. Ég hef þegar sagt ykkur að loforð gervigreindar er að þið getið nálgast hvaða þekkingu sem er. Boðskapur þessarar sögu er að hver sem er getur nálgast hvaða þekkingu sem er.

Þetta er hið endanlega loforð gervigreindar. Nú getur hver sem er verið forvitinn. Hver sem er getur byggt hvað sem er. Nú getur hver sem er gengið inn í musteri þekkingarinnar. Það gagnast öllum.

Og það eru góðar fréttir fyrir ykkur. Það þýðir að það mikilvægasta sem þið getið gert, það sem eftir er ævinnar, er að vera forvitin. Þau ykkar sem ná mestum árangri verða þau sem hafa flestar spurningar. Og bestu spurningarnar.

Ráð mitt til ykkar er því að verða eins forvitin og þið mögulega getið. Látið ykkur ekki nægja að skruna í gegnum samfélagsmiðla í símanum. Látið ykkur ekki nægja gervigreindarfulltrúa sem pantar bara borð á veitingastað – vinnið raunverulega vinnu með honum. Og trúið aldrei spjallmenni sem segir ykkur að þið hafið þegar rétt fyrir ykkur.

Trúið á rannsóknarandann. Trúið á það sem þið getið lært með gervigreind. Trúið á það sem þið skapið þegar þið gerið það. Og fyrir okkur öll: látið það verða gott.

Takk fyrir.