Білім туралы баяндама

—

Бұл баяндаманы Аравинд Сринивас 2026 жылғы 3 қазанда Кембридж одағы қоғамында (Cambridge Union Society) жасады. Кембридж одағы қоғамы — Кембридж университетінің ең ірі студенттік қоғамы және әлемде үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне пікірсайыс қоғамы.

—

Сәлеметсіздер ме, рақмет. Осында болу — мен үшін үлкен құрмет.

Компания құрғанда күтпеген нәрселерімнің бірі — университеттерде қаншалықты көп уақыт өткізетінім. Маған бұл ұнайды. Бас директор ретінде айтсам, маған қарсы дау айтатын жалғыз аудитория әдетте университеттерде болады. Сондықтан сөйлеуге жоспарлағанымнан гөрі талқылауға көбірек уақыт қалдырамыз.

Бастайық.

Әдетте мені бір жерге сөз сөйлеуге шақырғанда, «ЖИ болашағы» сияқты жалпылама атаумен болжам айтатын баяндама жасауымды сұрайды. Мен ЖИ болашағы туралы айтпаймын. Оның орнына сіздердің болашақтарыңыз туралы айтамын. Сіздердің болашақтарыңыз маған қызықтырақ, әрі сіздерге де қызықтырақ болар.

Алдымен өткен туралы аздап айтайын. Кембридж — өткен туралы әрі сіздердің болашақтарыңыз туралы қатар сөйлеуге таптырмас орын, өйткені мұнда екеуі де бар.

Аңыз бойынша, бүгін біз ғылыми рецензиялау жүйесі деп атайтын нәрсе дәл осы Кембриджде ойлап табылған. Нақты шындығы — оны тек бір кембридждік профессор ұсынған, әрі ол мұны осы университетте емес, Лондон корольдік қоғамында ұсынған. Бұл 1831 жылы болды. Бүгінде ғылыми рецензиялау жүйесі аясында жыл сайын 3,5 миллионнан астам ғылыми мақала жарияланады.

Шамамен 160 жылдан кейін Стэнфордтағы екі PhD докторанты желілік құрылымдар мен деректерді өндіру бойынша жұмыс істеп жүрді. Бұл 1990-жылдардағы интернет бумы енді басталған кез еді. Барлығы тек World Wide Web туралы айтатын. Бүгінгі «ЖИ» сияқты.

Бүгінгідей, ол кезде де бум туралы айтатындардың көбі инвесторлар мен БАҚ еді. Ол кездегі «технологиялық қауымдастық» — телекоммуникация саласы болатын. Талқылауда академиктер көп болмады. (Біраз болды, бірақ көп емес.) Ал бұл екі PhD студенті интернет бумының бел ортасында жүрген адамдар емес еді.

Бірақ олар университет жүйесінен тыс адамдар онша мән бермейтін бір нәрсені білді.

Көптеген академиктер сияқты, олар университеттің мақсатын түсінді. Университеттің мақсаты — білімді дамыту.

Сондықтан біз ғылыми рецензиялауды қолданамыз. Академиялық еңбектерде сілтемелердің көп болатыны да сондықтан. Ал бұл екі студент әлемдегі білім көлемінің (оны рецензиялаудан өтетін сападағы мақалалар санымен өлшеуге болады) тек өсетінін білді. Сондықтан олар вебтің де адамзат білімімен бірге тек өсетінін оңай аңғарды.

Олардың вебке «жаңа» болған ескі мәселемен де тәжірибесі бар еді: білім үнемі кеңейіп жатса, дұрыс білімді немесе ең жақсы білімді қалай табуға болады. Ескі модельде академиктер біреудің зерттеуінің пайдалы не сенімді екенін оған қанша рет сілтеме жасалғанына қарап бағалайды.

Сөйтіп олар интернеттегі әрбір веб-сайтты басқа қанша веб-сайт оны дереккөз ретінде келтіргеніне немесе оған сілтеме бергеніне қарай, сол сайттардың мазмұнымен байланыстыра бағалайтын алгоритм жасау идеясына келді.

Олар бұл жүйені «Page Rank» деп атады, өйткені олар вебтегі әрбір бетті (page) рейтингтеді, әрі осы PhD докторанттарының бірінің аты Ларри Пейдж (Larry Page) еді.

Ларри мен оның серіктесі (Сергей Брин) осы шағын академиялық қағиданы алып, оны көпшілікке қолжетімді етті. Google тарихтағы ең пайдалы құралдардың бірі және ең табысты бизнестердің біріне айналды, өйткені Ларри Пейдж университеттер жүз жыл бойы істеп келе жатқан нәрсені жай ғана бейімдеді.

Айтқанымдай, университеттің мақсаты — білімді дамыту. Осы баяндамада сіздерге білім туралы үш нәрсе айтамын. Өз ақыл-ойымыз туралы ойлана отырып, жасанды интеллектіні тереңірек әрі іс жүзінде түсінуге жетеміз деп үміттенемін.

1.

Біріншіден, білімнің өмірі бар. Ол туады, ыдырайды және өледі.

Оның өмірлік циклі бар. Ал өмірлік циклі болғандықтан, білім эволюциядан өтеді.

Біз білетін нәрселер дамыған сайын, бәріміз ақылдырақ бола түсеміз. Мұны Флинн эффектісі деп атайды. Флинн эффектісі — адамзаттың әр онжылдық сайын IQ бойынша шамамен 3 ұпайға ақылдырақ болып келе жатқанын көрсететін бақылау.

IQ тесттері орташа мән 100-де қалуы үшін үнемі қайта нормаланады, сондықтан Флинн эффектісін перцентильдер арқылы түсіну оңай. 1950 жылы интеллект бойынша 92-перцентильде болған адам бүгін небәрі 50-перцентильде болар еді. Бәріміз ақылдырақ болдық.

1950 жыл — Тьюринг тесті ойлап табылған жыл да. Бұл машинаның адамдардан ақылды екенін немесе қашан ақылды болатынын анықтайтын алғашқы тест еді. Демек, 1950 жылы машинаның Тьюринг тестінен өтуі әлдеқайда оңай болған. Себебі «адами» интеллект межесі төменірек еді.

Міне, эволюцияның күші осында. Білім әрқашан жаңа білімге жетелейді.

Кемшілігі — әлем ақылдырақ бола алады, ал жеке адам ретінде сіз ақымақтана аласыз. Білім ыдырайды. Мұны жартылай ыдырау кезеңі сияқты елестетіңіз. Радиоактивті элементтің жартылай ыдырау кезеңі — оның жартысы ыдырауға кететін уақыт. Білімнің жартылай ыдырау кезеңі — оның жартысы ескіруге кететін уақыт.

Міне, дәл осы Кембридждегі бірнеше мысал.

1978 жылы сэр Рой Калн трансплантологияға циклоспоринді енгізуге үлес қосты. Бұл ағзаның трансплантацияланған мүшені қабылдамауын болдырмау үшін маңызды болды. Алғашқы клиникалық сынақтар Кембриджде өтті. 2001 жылға қарай басқа дәрі — такролимус Америкадағы бүйрек трансплантациясында өз класындағы негізгі емге айналды. Сондықтан циклоспоринмен емдеу туралы медициналық білімнің жартылай ыдырау кезеңі 23 жыл болды деуге болады.

Бұл мінсіз өлшем емес, бірақ жедел дамып жатқан салалардағы инженерлерді бағалау үшін пайдалы модель. Технология саласында біз осылай істейміз. Мұның астарында мына сұрақ жатыр: «бұл инженердің мансабының қай кезеңінде оның білетінінің жартысы толықтай ескіреді?»

Мансабыңыздың қай кезеңінде бұл сіздің басыңызға келеді? Жауабы жаңа нәрселерді үйренуге қанша уақыт жұмсайтыныңызға байланысты.

Өкінішке қарай, сирек жағдайларда білім де өледі. Бірде-бір сөйлеушісі қалмаған тілдер бар. Қарияның көзі жұмылғанда бірге кететін даналық бар.

Сондықтан адамдар 4000 жылдан астам уақыт бойы кітапханалар салып келеді. Ал веб пайда болғанда, біз білетінімізді оған бұрынғыдан шексіз көп орналастырдық. Демек, білім өледі, бірақ өлуі міндетті емес. Бәлкім, бұл адам болмысының табиғи бір қыры шығар, адамдар әрдайым білімді сақтап қалуға ұмтылған. Біз оны үнемі сақтап, әлемдегі жалпы білімді көбейтіп келеміз. Бұл — жақсы нәрсе.

Айта кетейін: білім тірі нәрсе сияқты, бірақ ол тірі емес. Тек сіздер ғана тірісіздер. Менің ойымша, жаңа нәрсе үйреніп жатқанда сіздер тірірек боласыздар.

Айтпақшы, Perplexity дәл осы себепті бар. Бірақ мен мұнда Perplexity туралы айту үшін келген жоқпын. Мен сіздер туралы және білім экономикасы туралы айту үшін келдім. Бұл мені екінші ойыма жетелейді.

2.

Екіншіден, білім — ақша емес. Бірақ ол ақша сияқты әрекет етеді.

Ақшаның уақыттық құны бар. Пайыз оны өсіреді, ал инфляция оны кемітеді. Жеткілікті уақыт өткенде пайыз да, инфляция да жинақталып өседі.

Жүз мың фунттың сатып алу қабілеті қырық мыңға теңелгенде (шамамен 23 жылдан кейін), шығынсыз қалу үшін сізге 250 000 £ қажет болады. Одан кейінгі тағы 23 жылда сізге 625 000 £ керек болар еді.

Бір нәрсе жинақталып өскенде, табыс не шығын уақыт өте келе экспоненциалды түрде артады.

Сондықтан ең негізгі қаржылық қағида — күрделі пайызбен әрдайым инфляциядан жоғары қарқынмен өсіп отыру. Өйткені өспесеңіз, кемисіз. Білім де дәл солай.

Фунттың құны сияқты, бүгінгі біліміңіздің құны да уақыт өте келе төмендейді. Әдеттегі құнсызданудағыдай, бұл күн сайын аз-аздан ғана болады. Оның аздығы сонша, сіз оны байқамайсыз да. Бір күні оянсаңыз, қолыңызда ештеңе қалмаған. Біліміңіздің нарықтық құны бұрынғыдай болмайды. Бұл — сөзсіз. Есіңізде болсын, Пифагор теоремасы бір кездері тек элитаға ғана білуге рұқсат етілген нәрсе болған. Ал мұндағылардың бәрі оны жетінші сыныпта үйренді.

Бәріміз мәңгі ақылдырақ бола береміз. Айтқанымдай, университеттің бүкіл мақсаты осы. Сәті түссе, алыс болашақта бір күні сіздердің осы Кембриджде оқығандарыңыз жетінші сынып оқушыларының оқу бағдарламасына айналуы мүмкін.

Егер солай болса, бұл жақсы. Бұл — прогресс. Бірақ бұл экономикалық мақсаттарыңызға жету үшін оқуды ешқашан тоқтатпауыңыз керек дегенді де білдіреді. Сіз білімнің инфляция деңгейінен жоғары пайыздық мөлшерлемемен оқуыңыз керек.

Басқаша айтқанда, сіз білетініңізді өз біліміңіздің жартылай ыдырау қарқынынан жылдамырақ екі есе арттыруыңыз керек. Бұған уақыт керек. Бірақ әлемге күрделі пайыз тұрғысынан қарағанда, оған ұзақ болашақты көздей отырып қарауыңыз керек.

Сондықтан байлығыңызды күрделі пайызбен көбейтудің ең жақсы тәсілі — ерте бастау, ал екінші жақсы тәсілі — ұзақ өмір сүру. Уоррен Баффет инвестиция салуды 11 жасында бастады, бірақ оның байлығының 99%-ы 65 жастан кейін жиналды.

Бұл білім мен ақшаның соңғы ұқсастығын меңзейді. Оны жұмсау керек.

Капиталыңыз болса, оны жұмысқа саласыз. Біліміңіз болса, әсіресе ерекше білім болса, оны да іске жаратуыңыз керек. Онымен бір нәрсе жасаңыз. Өнертабыс пен инновацияның айырмашылығы осында. Өнертабыс «бір нәрсе жасадың ба?» деп сұрайды. Инновация «Ол бір өзгеріс әкелді ме?» деп сұрайды.

Ал өзгеріс әкелгілеріңіз келсе, білімді іске асыруларыңыз керек. Жаңа сұрақтарды, ізденісті және жаңа білімді тек іс-әрекет туғызады. Әрдайым үйреніп, әрдайым іс жасап жүрулеріңіз керек.

Дәл осы жерде жасанды интеллект іске араласады және бұл мені үшінші, соңғы ойыма жетелейді.

3.

ЖИ-дің мақсаты — адамзаттың білімі мен әл-ауқатын жеделдету.

Бүгін кешке айтқан алғашқы екі ойымды еске түсіріңіздер. Мен білімнің тірі ағзаға ұқсас сипаты бар екенін және оны баулып, дамытуымыз керек екенін айттым, өйткені жалпы алғанда адамдар одан пайда көреді. Сосын білімнің экономикалық сипаты бар екенін айттым. Оны өсіруіміз керек, өйткені кең мағынада барлық адам одан пайда көреді.

Егер осы екі нәрсеге сенсеңіздер, онда жасанды интеллект туралы да сәл басқаша ойлауларыңыз керек.

AGI-ге жетуге әуес болудың немесе технологияны тек технология үшін ақылды етудің орнына, сіз жақсырақ әрі дәлірек ЖИ жасаудың себебі — адамдарға қызмет ету деген қорытындыға келер едіңіз.

Сіз ЖИ-дің ең жоғары әрі ең маңызды мақсаты — адамдарды ақылдырақ әрі ауқаттырақ ету деген қорытындыға келер едіңіз.

Егер бұл университеттің мақсатына қатты ұқсайтын болса — міне, біз дәл осындамыз.

Ғылыми рецензиялау туралы тағы ойланып көріңіздер. Ол 1831 жылы ойлап табылды. Биыл Perplexity OpenAI компаниясының негізін қалаған зерттеушілердің бірі ұсынған идеяға негізделген Model Council деп аталатын өте қарапайым өнімді іске қосты. Сіз үш ЖИ моделіне бірдей сұрақ қоясыз. Олардың әрқайсысы зерттеп, жауап береді, содан кейін «төраға» модель олардың қай жерде келіспейтінін және қай жерде келісетінін бағалап, қорытынды жауапты пайымдап шығарады.

Model Council ғылыми рецензиялауды алмастырмайды. Оның мақсаты — академиялық ізденіс рухын көбірек адамға жеткізу. Біз университеттің рухын осы қабырғалардан тыс, бүкіл әлемге тарата аламыз.

Біз көбірек адамға өзін дұрыс сезініп немесе дұрыс сияқты естіліп қана қоймай, шын мәнінде дұрыс болуға көмектесе аламыз. Ақиқат пен білімді ғылыми жолмен іздеуге. Ғаламның бағыты — әркімнің көбірек білімге көбірек қол жеткізуі. Адамдардың білімі болғаны жақсы. Ал одан пайда көретін — адамдар.

Сөзімді компаниям туралы қысқа әңгімемен аяқтайын.

Біз бастаған кезде небәрі үш ЖИ зерттеушісі едік, пайымымыздан гөрі сұрақтарымыз көп еді. Сосын төртінші адам келгенде медициналық сақтандыру рәсімдейтін уақыт жетті деп шештік. Америкадағы медициналық сақтандыру тіпті американдықтардың өздеріне де күрделі. Мен Америкадан емеспін, сондықтан маған одан да түсініксіз болды.

Google нәтижелері көмектеспеді. Мұндай жағдайда негізін қалаушы әдетте мұны бұрын істеген біреуге қоңырау шалады. Мысалы, инвесторға немесе басқа негізін қалаушыға. Бірақ түннің бір уағы еді. Мен мұны бітіргім келді, сондықтан білімді өзім іздеуге тура келді.

Мәселе мынада: зерттеуді өзіңіз жүргізсеңіз, ең сенімді болып көрінуге бәсекелесетін, бірақ бәрі жаман кеңес беретін SEO-оңтайландырылған сақтандыру сайттарын Google арқылы ақтаруға тура келеді.

Дәл сол кезде мен Perplexity-дің алғашқы нұсқасын жасадым.

Ол мен үшін зерттеу жүргізді. Мен одан жауаптарға дереккөз көрсетуін талап еттім. Солайша тексеріп, сұрақтарды қоя бере алатын болдым. Сосын біздің медициналық сақтандыруымызды рәсімдедім. Мәселе шешілді. Келесі мәселеге көштім. Сосын келесісіне, тағы келесісіне. Міне, бүгін осындамыз.

Бұл оқиғаның түйіні — енді «керекті адамды таныудың» қажеті жоқ. Жай ғана үйреніп, іске кірісе бересіз. Мен сіздерге ЖИ-дің уәдесі кез келген білімге қол жеткізу мүмкіндігі екенін айтып өттім. Бұл оқиғаның түйіні — кез келген адам кез келген білімге қол жеткізе алады.

Бұл — ЖИ-дің басты уәдесі. Енді кез келген адам білуге құмар бола алады. Кез келген адам кез келген нәрсені жасай алады. Енді кез келген адам білім ғибадатханасына кіре алады. Бұл барлығына пайдалы.

Бұл сіздер үшін жақсы жаңалық. Яғни өмірлеріңіздің қалған бөлігінде жасай алатын ең маңызды нәрсе — білуге құмар болу. Араларыңыздан ең табыстысы сұрағы ең көп адам болады. Әрі сұрақтары ең жақсы адам.

Сондықтан сіздерге кеңесім — барынша білуге құмар болыңыздар. Телефондағы әлеуметтік желілерді парақтаумен шектелмеңіздер. Мейрамханадан кешкі асқа орын брондап қана беретін ЖИ агентімен шектелмеңіздер — онымен нақты жұмыс атқарыңыздар. Әрі сіздерге «сіз онсыз да дұрыссыз» дейтін чатботқа ешқашан сенбеңіздер.

Ізденіс рухына сеніңіздер. ЖИ көмегімен не үйрене алатындарыңызға сеніңіздер. Соны істегенде не жасап шығаратындарыңызға сеніңіздер. Және бәріміз үшін оны игілікке айналдырыңыздар.

Рақмет.