Dostępność AI: praktyczny przewodnik po zastosowaniach, narzędziach i ograniczeniach

Dostępność AI oznacza wykorzystywanie sztucznej inteligencji (AI) do pomagania osobom z niepełnosprawnościami w czytaniu, słyszeniu, mówieniu i poruszaniu się po treściach cyfrowych, a także zapewnianie dostępności samych narzędzi AI.

Ten przewodnik wyjaśnia, co AI robi dla osób o różnych potrzebach w zakresie dostępności, jakie są najlepsze praktyki korzystania z niej w celu zapewnienia dostępności treści cyfrowych, jak sprawdzać wyniki, jak ocenić, czy samo narzędzie AI jest dostępne, oraz gdzie AI w służbie dostępności wciąż zawodzi.

Czym jest dostępność AI?

Dostępność AI oznacza dwie rzeczy: AI na rzecz dostępności oraz dostępność samej AI.

AI na rzecz dostępności polega na wykorzystywaniu AI do udostępniania treści użytkownikom z niepełnosprawnościami i trudnościami w uczeniu się.

Narzędzia dostępności oparte na AI pomagają użytkownikom korzystać z treści, które w przeciwnym razie byłyby dla nich niedostępne, i wykonywać zadania, które inaczej byłyby niezwykle trudne. Albo wręcz niemożliwe.

Na przykład narzędzia zamiany tekstu na mowę pozwalają osobom niewidomym „czytać” tekst pisany, a dyktowanie i podpowiadanie słów ułatwiają osobom z dysleksją komunikację pisemną. W ten sposób niwelują część trudności, z jakimi te osoby mierzą się w życiu prywatnym, edukacji czy pracy zawodowej.

Narzędzia AI pomagają też tworzyć dostępne treści, takie jak tekst alternatywny obrazów dla czytelników niewidomych czy napisy do filmów dla widzów głuchych i niedosłyszących.

Mówiąc o dostępności samej AI, mamy na myśli dostępność narzędzi AI jako takich. Na przykład to, czy osoba z ograniczoną sprawnością dłoni może je obsługiwać wyłącznie za pomocą klawiatury lub głosu albo czy wszystkie pola i przyciski mają wyraźne etykiety dla czytników ekranu.

Jak AI wspiera osoby z niepełnosprawnościami

Technologie wspomagające od lat wykorzystują AI – w optycznym rozpoznawaniu znaków (OCR), rozpoznawaniu mowy i narzędziach zamiany tekstu na mowę, które pomagają użytkownikom z niepełnosprawnościami i trudnościami w uczeniu się.

Generatywna AI dodaje nową warstwę. Tworzy nowe materiały, takie jak opisy obrazów, streszczenia czy napisy.

Oto jak AI wspiera różne potrzeby w zakresie dostępności – od niepełnosprawności wzroku po niepełnosprawności poznawcze – i gdzie zawodzi:

Jak wykorzystać AI do poprawy dostępności treści

Narzędzia AI pomagają twórcom treści i wydawcom spełniać standardy dostępności określone w Wytycznych dla dostępności treści internetowych (WCAG). Mogą przygotowywać wersje robocze tekstu alternatywnego, napisów i audiodeskrypcji, zamieniać artykuły na audio i przepisywać złożone teksty prostym językiem.

Pisz tekst alternatywny do obrazów, wykresów i infografik

Użyj asystenta AI, takiego jak Perplexity, aby przygotować wstępną wersję tekstu alternatywnego (alt text) do obrazów, wykresów i infografik. Czytniki ekranu odczytują tekst alternatywny na głos, więc dobry opis przekazuje osobom niewidomym i słabowidzącym informacje zawarte w grafice.

Oto przykład tekstu alternatywnego z dłuższym opisem, który Perplexity wygenerował dla wykresu słupkowego:

Powiększ

Oto prompt:

Napisz tekst alternatywny do tego wykresu: jedno lub dwa zdania, które mówią, co przedstawia wykres i jaki jest z niego główny wniosek. Następnie napisz dłuższy opis, który obejmie każdy trend, wartość, etykietę i punkt danych – na tyle szczegółowy, aby osoba, która nie widzi wykresu, w pełni go zrozumiała na podstawie samego opisu. Na koniec wypisz wszystko, czego nie udało ci się wyraźnie odczytać lub co do czego masz wątpliwości – sprawdzę to z danymi źródłowymi.

Pisząc tekst alternatywny do elementów wizualnych:

• Przygotuj dla elementów wizualnych wersję krótką i długą: napisz jednozdaniowy tekst alternatywny, a do tego dołącz dane lub dłuższy opis.
• Pisz z myślą o celu: WCAG wymagają, aby alternatywa tekstowa pełniła funkcję równoważną z obrazem. Aby to osiągnąć, asystent AI może potrzebować zrozumienia, dlaczego obraz znajduje się w tekście, dlatego zapewnij dodatkowy kontekst, na przykład treść artykułu.
• Sprawdź każdą wartość: porównaj każdą liczbę w opisie z danymi źródłowymi, zwłaszcza małe etykiety i liczby, na wypadek gdyby AI źle je odczytała.
• Oznaczaj obrazy dekoracyjne: nadaj obrazom czysto dekoracyjnym pusty atrybut alt (alt=""), aby czytniki ekranu je pomijały. (Pominięcie atrybutu nie działa, ponieważ niektóre czytniki ekranu odczytują wtedy nazwę pliku, jak wyjaśnia samouczek W3C dotyczący obrazów.)

Twórz napisy do filmów i transkrypcje nagrań audio

Wielu asystentów AI obsługuje już pliki audio i wideo oraz potrafi je transkrybować.

Napisy i transkrypcje udostępniają treści mówione osobom, które ich nie słyszą. Widzowie głusi i niedosłyszący polegają na napisach podczas oglądania filmów, a na transkrypcjach w przypadku podcastów czy nagranych rozmów. Pomagają one też każdemu, kto woli czytać lub przeszukiwać treść, zamiast jej słuchać.

Perplexity i inni asystenci AI potrafią transkrybować pliki wideo i audio oraz oznaczać, kto co powiedział, ale dedykowane narzędzia do transkrypcji i napisów przyspieszają ten proces. Na przykład Otter.ai i Sembly AI transkrybują pliki audio i spotkania oraz oznaczają, kto mówi, a narzędzia do edycji wideo, takie jak Descript i Tella, automatycznie tworzą napisy.

Kryteria WCAG dotyczące napisów (1.2.2 dla nagranego wideo i 1.2.4 dla wideo na żywo) obejmują dialogi, informację o tym, kto mówi, oraz istotne efekty dźwiękowe, więc sprawdź, czy w napisach są też zmiany osoby mówiącej i dźwięki takie jak śmiech

Narzędzia AI często przekręcają nazwy własne lub terminy produktowe, dlatego udostępnij asystentowi AI glosariusz nazw i terminów występujących w nagraniu i dodaj te terminy do niestandardowego słownika, jeśli oferuje go twoje narzędzie do napisów lub transkrypcji.

Dodaj audiodeskrypcję do filmów

Audiodeskrypcja, wymagana na poziomie AA dla nagranego wideo (WCAG 1.2.5), informuje osoby, które nie widzą, o tym, czego nie przekazuje ścieżka dźwiękowa – na przykład o działaniach, zmianach scen, mimice czy tekście na ekranie.

Ręczne pisanie opisów jest czasochłonne, dlatego dedykowane narzędzia, takie jak Verbit, 3Play Media czy ScreenPal, wykorzystują teraz AI do przygotowywania ich wersji roboczych i odczytywania ich syntetycznym głosem.

Wersje robocze przygotowane przez AI nadal wymagają redakcji przez człowieka. W badaniu z 2025 r. zleconym przez RNIB i przeprowadzonym przez University of Surrey generowane przez AI opisy programów BBC „często były niedokładne, niespójne i pozbawione świadomości kontekstu”, a także błędnie identyfikowały postacie.

Redagując opisy, ograniczaj je do tego, czego widzowie potrzebują, aby śledzić film, i umieszczaj je w naturalnych pauzach w dialogach.

Przepisuj złożone treści prostym językiem

Narzędzia generatywnej AI przepisują, skracają, przebudowują i objaśniają tekst. Potrafią przekształcić gęste treści w bardziej przejrzystą wersję dla osób z różnicami w funkcjonowaniu poznawczym, uczeniu się lub koncentracji uwagi, takimi jak dysleksja czy ADHD, którym trudno jest śledzić długie zdania, żargon i długie akapity.

Gdy tekst wymaga umiejętności czytania przekraczających poziom wykształcenia średniego I stopnia, czyli około dziewięciu lat nauki, WCAG zalecają zapewnienie prostszej wersji lub materiału uzupełniającego (kryterium 3.1.5, poziom AAA).

Oto przykładowy prompt, który możesz dostosować, aby przepisać dokument:

Przepisz [załączoną politykę urlopów rodzicielskich] prostym językiem dla pracowników, dla których angielski może być drugim językiem lub którzy mają dysleksję albo ADHD. Celuj w poziom czytania zrozumiały dla osoby w wieku 12–14 lat. Zachowaj każdą [zasadę kwalifikowalności, termin, liczbę dni i nazwę formularza] dokładnie w brzmieniu oryginału. Używaj zdań nie dłuższych niż 20 słów i jednej myśli na zdanie. Zacznij od dwuzdaniowego podsumowania [tego, kto spełnia warunki i jak złożyć wniosek]. Przekształć proces [składania wniosku] w ponumerowane kroki, dodaj krótki nagłówek przed każdą częścią i objaśnij lub zastąp terminy techniczne, takie jak [„naliczanie”] czy [„wynagrodzenie ustawowe”], w nawiasach przy pierwszym wystąpieniu. Rozwijaj każdy skrót przy pierwszym użyciu.

AI może pominąć ważne szczegóły i zmienić znaczenie w sposób, którego nie widać na pierwszy rzut oka, dlatego porównaj wynik z oryginałem i przed publikacją poproś osobę znającą temat o potwierdzenie, że nic ważnego nie zostało utracone.

Twórz wersje audio treści pisanych

Wersja audio pozwala odsłuchać artykuł lub dokument, dzięki czemu staje się on bardziej dostępny dla osób z utratą wzroku oraz z trudnościami w uczeniu się związanymi z czytaniem i pisaniem, takimi jak dysleksja.

Powiększ

Generatory głosu AI zamieniają tekst na naturalnie brzmiącą mowę. Na przykład ElevenLabs Audio Native tworzy osadzany w artykułach odtwarzacz z nagraniem lektorskim, a Amazon Polly konwertuje tekst na pliki mowy, które możesz opublikować.

Oba narzędzia pozwalają ustawić wymowę nazw, akronimów i terminów produktowych. Sprawdź je w pierwszej kolejności, aby nie dezorientowały słuchaczy.

Osadzając wersję audio na stronie, upewnij się, że odtwarzacz audio działa z klawiaturą i ma wyraźnie opisane elementy sterujące. Do długich tekstów dodawaj krótkie podsumowania i aktualizuj audio przy każdej zmianie tekstu.

Popraw dostępność swojej witryny

Automatyczne narzędzia do sprawdzania i asystenci AI do kodowania dobrze się uzupełniają: narzędzie do sprawdzania wykrywa problemy w kodzie witryny, a asystent je naprawia.

Zacznij od automatycznego narzędzia do sprawdzania dostępności stron internetowych, takiego jak Axe, które testuje stronę pod kątem stałych reguł i zgłasza błędy, takie jak niski kontrast kolorów, przyciski i linki bez nazw czy pola formularzy bez etykiet. Następnie przekaż asystentowi do kodowania raport i kod strony wraz z regułami dostępności, których należy przestrzegać:

Ta strona została sprawdzona automatycznym narzędziem do sprawdzania dostępności. W załączniku znajdują się raport i kod strony. Napraw każdy błąd tak, aby strona spełniała WCAG 2.2 AA, wyjaśnij każdą zmianę w jednym zdaniu i nie zmieniaj poprawnego kodu.

Budując nowe witryny, przekaż reguły asystentowi AI od samego początku.

W teście Microsoftu z maja 2026 r. obejmującym osiem modeli AI jego automatyczne testy przeszło 12% stron zbudowanych bez instrukcji dotyczących dostępności. Dodanie liczącej około 100 wierszy listy kontrolnej reguł kodowania WCAG 2.2 podniosło średnią do 60%. Przekształcenie tych wskazówek w Skill wielokrotnego użytku podniosło ją do 82%, a umożliwienie modelom uruchamiania testów i poprawiania własnego kodu – do 86%.

Powiększ

Jak zauważa raport Microsoftu, testy automatyczne wychwytują tylko część problemów z dostępnością, więc strona, która przechodzi wszystkie testy, nadal może być trudna w obsłudze.

Uważaj na nakładki dostępności oparte na AI – widżety instalowane jedną linijką kodu, które obiecują zapewnić zgodność witryny z wymogami. W styczniu 2025 r. amerykańska Federalna Komisja Handlu nakazała firmie accessiBe zapłatę 1 mln dolarów w związku z twierdzeniami, że jej widżet AI może zapewnić zgodność dowolnej witryny z WCAG, a ostateczne postanowienie z kwietnia 2025 r. zakazuje takich twierdzeń, chyba że firma ma na nie dowody.

Ograniczenia AI w służbie dostępności

AI poszerza dostęp, ale stwarza też zagrożenia dla prywatności, a jej wyniki mogą być zawodne i stronnicze.

Obawy dotyczące prywatności

Wspomagająca AI przetwarza informacje wrażliwe: obraz z kamery przedstawiający listy, dokumenty i etykiety leków, nagrania rozmów oraz szczegóły, które mogą ujawnić niepełnosprawność.

To, na ile te dane pozostają prywatne, zależy w dużej mierze od tego, gdzie narzędzie je przetwarza.

Niektóre, jak Personal Voice od Apple, przetwarzają wszystko na urządzeniu, inne zaś korzystają z chmury. Na przykład Be My AI od Be My Eyes wysyła zdjęcia na serwery dostawcy AI, aby wygenerować opisy.

Kolejną poważną kwestią jest to, czy dostawca trenuje swoje modele na danych użytkowników.

Problemy z niezawodnością

Narzędzia AI, w tym technologie dostępności oparte na AI, mogą popełniać błędy, a te błędy wyrządzają więcej szkody osobom z niepełnosprawnościami.

W badaniu dzienniczkowym z udziałem 20 osób niewidomych i słabowidzących, opublikowanym w 2026 r., 22% odpowiedzi na pytania uzupełniające zawierało nieprawdziwe informacje, a odsetek ten wzrastał do 35%, gdy AI odczytywała tekst lub grafikę (choć większość pierwszych opisów od AI była trafna).

Gdy dochodzi do błędów, mogą one wyrządzić realną szkodę. W ankiecie American Foundation for the Blind przeprowadzonej w 2025 r. 21% osób niewidomych i słabowidzących korzystających z AI do opisu obrazów stwierdziło, że błąd AI im zaszkodził, w porównaniu z 9% użytkowników widzących. Wśród osób głuchych i niedosłyszących korzystających z napisów generowanych przez AI odsetek ten wyniósł 24%, w porównaniu z 4% użytkowników bez niepełnosprawności.

Autorzy raportu wskazują dwie przyczyny: użytkownicy z niepełnosprawnościami często nie mogą porównać wyniku z oryginalnym obrazem lub dźwiękiem, a niektórzy korzystają z tych narzędzi w sytuacjach, w których stawka jest wyższa, na przykład przy odczytywaniu etykiet leków lub dokumentów finansowych.

Stronniczość i dane treningowe

Niektóre narzędzia AI, na przykład do rozpoznawania mowy, mogą działać gorzej w przypadku osób z niepełnosprawnościami, a jedną z przyczyn są ograniczone dane treningowe

Artykuł naukowy Speech Accessibility Project z 2024 r. podaje, że w latach 2008–2023 najlepsze wskaźniki błędów w rozpoznawaniu mowy dyzartrycznej spadły trzykrotnie, podczas gdy w przypadku pozostałych mówców – pięciokrotnie. Jego autorzy wskazują brak danych jako jedno z głównych wyjaśnień. Artykuł uzupełniający z 2025 r. przygotowany w ramach projektu stwierdza, że różnica ta wynika częściowo z braku danych.

Dane to jednak nie cały problem. Chodzi też o to, jak działają modele.

W swoim wystąpieniu programowym podczas sympozjum badawczego W3C poświęconego AI i dostępności w 2023 r. Jutta Treviranus z Inclusive Design Research Centre argumentowała, że systemy AI są trafne w przypadku osób bliskich przeciętnej i zawodzą w przypadku tych, które są od niej najdalej.

W artykule z 2024 roku dodała, że zwiększenie liczby osób z niepełnosprawnościami w danych treningowych nie rozwiązuje problemu, ponieważ model nadal faworyzuje przeciętność: „Nawet jeśli osoby z niepełnosprawnościami będą w pełni i sprawiedliwie proporcjonalnie reprezentowane w danych treningowych, maszyna i tak stanie po stronie statystycznej przeciętności”.

Jak wybrać dostępne narzędzia AI

Gdy wdrażasz narzędzie AI w organizacji, musi ono działać dla wszystkich, w tym dla osób z niepełnosprawnościami lub trudnościami w uczeniu się.

Powiększ

Zanim zdecydujesz się na narzędzie, sprawdź, czy spełnia ono te kryteria:

• Opisane elementy sterujące: Każdy przycisk i pole ma nazwę, którą technologia wspomagająca może odczytać, a nazwa ta mówi, do czego służy dany element: „Wyślij”, a nie „przycisk” (WCAG 4.1.2 i 1.1.1).
• Pełna obsługa za pomocą klawiatury: Możesz wpisać i wysłać prompt, przechodzić między odpowiedziami i kopiować je wyłącznie za pomocą klawiatury, a widoczny wskaźnik fokusu pokazuje, gdzie się znajdujesz (WCAG 2.1.1 i 2.4.7).
• Ogłaszane komunikaty o stanie: Komunikaty takie jak „Generowanie odpowiedzi…” docierają do czytnika ekranu bez przenoszenia fokusu (WCAG 4.1.3).
• Uporządkowane wyniki, które można kopiować: Odpowiedzi zawierają prawdziwe nagłówki i listy oraz zachowują formatowanie po skopiowaniu, a ponadto możesz poprosić o zwykły tekst.
• Czas: Jeśli sesja wygasa po określonym czasie, możesz wyłączyć limit, wydłużyć go co najmniej dziesięciokrotnie w stosunku do domyślnego albo otrzymać ostrzeżenie dające co najmniej 20 sekund na jego przedłużenie (WCAG 2.2.1).
• Powiększenie: Przy powiększeniu 400% (obszar wyświetlania o szerokości 320 pikseli) treść układa się w jednej kolumnie, dzięki czemu nie musisz przewijać jej w poziomie, aby ją przeczytać (WCAG 1.4.10).
• Współpraca z własną technologią wspomagającą każdej osoby: Narzędzie obsługuje zewnętrzne czytniki ekranu i ustawienia, zamiast zastępować je wbudowanymi funkcjami. Nie jest to kryterium WCAG, ale od tego zależy, czy użytkownicy mogą zachować konfigurację, którą już znają.
• Czytelny kontrast: Tekst w polu promptu, w tym tekst zastępczy, oraz tekst w odpowiedziach ma współczynnik kontrastu co najmniej 4,5:1 (WCAG 1.4.3).
• Błędy, które łatwo zauważyć: Gdy przesyłanie pliku się nie powiedzie lub prompt zostanie odrzucony, narzędzie informuje o tym tekstem, a nie tylko zmianą koloru lub ikoną (WCAG 3.3.1).

Wielu dostawców publikuje raport zgodności z wymogami dostępności (Accessibility Conformance Report, ACR), czyli wypełnioną wersję szablonu Voluntary Product Accessibility Template (VPAT) opracowanego przez Information Technology Industry Council. Raport ocenia produkt pod kątem każdego kryterium dostępności, dzięki czemu jest przydatnym sposobem na porównanie narzędzi przed rozpoczęciem okresu próbnego.

Często zadawane pytania o dostępność AI

Jakie są przykłady technologii wspomagających?

Typowe przykłady technologii wspomagających to czytniki ekranu, narzędzia do tworzenia napisów i transkrypcji, rozpoznawanie mowy i sterowanie głosowe, urządzenia do komunikacji wspomagającej i alternatywnej (AAC) oraz obsługa za pomocą przełączników lub alternatywne klawiatury. Wiele z nich działa obecnie w oparciu o AI, zwłaszcza tworzenie napisów, rozpoznawanie mowy i opisywanie obrazów.

Czy zgodność z WCAG jest wymagana prawnie?

Same wytyczne WCAG są standardem W3C, a nie prawem, ale przepisy prawa się na nie powołują lub ustanawiają podobne wymagania.

Na przykład w Stanach Zjednoczonych przepisy Departamentu Sprawiedliwości dotyczące tytułu II ustawy ADA wymagają, aby treści internetowe i aplikacje mobilne władz stanowych i lokalnych spełniały wymagania WCAG 2.1 na poziomie AA do 26 kwietnia 2027 r. w przypadku władz obsługujących co najmniej 50 000 osób oraz do 26 kwietnia 2028 r. w przypadku mniejszych jednostek i okręgów specjalnych. Agencje federalne stosują się do sekcji 508, której standardy uwzględniają WCAG 2.0.

W UE Europejski akt w sprawie dostępności, który obejmuje produkty i usługi takie jak handel elektroniczny, bankowość konsumencka czy książki elektroniczne, nie odwołuje się bezpośrednio do WCAG. W praktyce większość organizacji korzysta z WCAG i normy europejskiej EN 301 549, aby spełnić jego wymagania, a wersja normy EN 301 549 z 2026 roku opiera się na WCAG 2.2.

Jakie są cztery zasady dostępności?

WCAG porządkuje swoje wytyczne według czterech zasad: postrzegalność, funkcjonalność, zrozumiałość i solidność. Tym czterem zasadom podporządkowanych jest 13 wytycznych WCAG, a każda wytyczna zawiera testowalne kryteria sukcesu, na podstawie których przeprowadza się audyty.