Yapay Zeka Erişilebilirliği: Kullanım Alanları, Araçlar ve Sınırlara Dair Pratik Rehber

Yapay zeka erişilebilirliği, engelli kişilerin dijital içeriği okumasına, duymasına, konuşmasına ve bu içerikte gezinmesine yardımcı olmak için yapay zekanın (YZ) kullanılmasını ve yapay zeka araçlarının erişilebilir olmasının sağlanmasını ifade eder.

Bu rehberde yapay zekanın farklı erişim ihtiyaçları için neler yaptığını, dijital içeriği erişilebilir kılmak için yapay zekayı kullanmaya yönelik en iyi uygulamaları, sonuçların nasıl kontrol edileceğini, bir yapay zeka aracının kendisinin erişilebilir olup olmadığının nasıl anlaşılacağını ve erişilebilirlik için yapay zekanın hâlâ nerelerde yetersiz kaldığını ele alıyoruz.

Yapay zeka erişilebilirliği nedir?

Yapay zeka erişilebilirliği iki anlama gelir: erişilebilirlik için yapay zeka ve yapay zekanın erişilebilirliği.

Erişilebilirlik için yapay zeka, içeriği engelli ve öğrenme güçlüğü yaşayan kullanıcılar için erişilebilir kılmak amacıyla yapay zekanın kullanılmasıyla ilgilidir.

Yapay zeka destekli erişilebilirlik araçları, kullanıcıların aksi hâlde erişemeyecekleri içerikleri tüketmelerine ve aksi hâlde son derece zor, hatta düpedüz imkânsız olacak görevleri tamamlamalarına yardımcı olur.

Örneğin metinden konuşmaya dönüştürme araçları görme engelli kişilerin yazılı metni "okumasını" sağlarken, dikte ve kelime tahmini özellikleri disleksisi olan kişilerin yazılı iletişim kurmasını kolaylaştırır. Bu sayede de kişisel, eğitim veya iş hayatlarında karşılaştıkları dezavantajların bir kısmını telafi eder.

Yapay zeka araçları, görme engelli okuyucular için görsellere alternatif metin veya sağır ve işitme güçlüğü çeken izleyiciler için video altyazıları gibi erişilebilir içerikler oluşturmaya da yardımcı olur.

Yapay zekanın erişilebilirliğinden söz ettiğimizde, yapay zeka araçlarının kendilerinin ne kadar erişilebilir olduğunu kastediyoruz. Örneğin el becerisi kısıtlı bir kişinin aracı yalnızca klavyeyle veya sesle kontrol edip edemeyeceği ya da tüm alanların ve düğmelerin ekran okuyucular için açıkça etiketlenip etiketlenmediği gibi.

Yapay zeka engelli kişileri nasıl destekler?

Yardımcı teknolojiler, engelli ve öğrenme güçlüğü yaşayan kullanıcılara yardımcı olan optik karakter tanıma (OCR), konuşma tanıma ve metinden konuşmaya dönüştürme araçlarında yıllardır yapay zekayı kullanıyor.

Üretken yapay zeka buna yeni bir katman ekliyor. Görsel betimlemeleri, özetler veya altyazılar gibi yeni içerikler oluşturuyor.

Görme bozukluğundan bilişsel engellere kadar farklı erişilebilirlik ihtiyaçlarını yapay zekanın nasıl desteklediğini ve nerelerde başarısız olduğunu aşağıda bulabilirsiniz:

Yapay zekayla içeriğinizin erişilebilirliğini nasıl artırırsınız?

Yapay zeka araçları, içerik üreticilerinin ve yayıncıların Web İçeriği Erişilebilirlik Yönergeleri (WCAG) kapsamında belirlenen erişilebilirlik standartlarını karşılamasına yardımcı olur. Alternatif metin, altyazı ve sesli betimleme taslakları hazırlayabilir, makaleleri sese dönüştürebilir ve karmaşık metinleri sade bir dille yeniden yazabilirler.

Görseller, grafikler ve infografikler için alternatif metin yazın

Görseller, grafikler ve infografikler için alternatif metin (alt metin) taslakları hazırlamak üzere Perplexity gibi bir yapay zeka asistanı kullanın. Ekran okuyucular alternatif metni sesli okur; bu nedenle iyi bir açıklama, görme engelli ve az gören okuyuculara bir grafiğin taşıdığı bilgiyi aktarır.

Perplexity'nin bir çubuk grafik için oluşturduğu, daha uzun bir açıklama da içeren alternatif metin örneğini aşağıda görebilirsiniz:

Büyüt

Kullanılan istem:

Bu grafik için alternatif metin yaz: grafiğin neyi gösterdiğini ve ana çıkarımını belirten bir veya iki cümle. Ardından her eğilimi, değeri, etiketi ve veri noktasını kapsayan, grafiği göremeyen birinin yalnızca açıklamaya bakarak grafiği tamamen anlayabileceği kadar ayrıntılı, daha uzun bir açıklama yaz. Son olarak, kaynak verilerle karşılaştırarak kontrol edebilmem için net okuyamadığın veya emin olmadığın her şeyi listele.

Görsel içerikler için alternatif metin yazarken:

• Görsellere kısa ve uzun bir sürüm verin: Bir cümlelik bir alternatif metin yazın ve buna verileri ya da daha uzun bir açıklamayı ekleyin.
• Amaca uygun yazın: WCAG, metin alternatifinin görselle eşdeğer bir amaca hizmet etmesini şart koşar. Bunun için yapay zeka asistanlarının görselin metinde neden yer aldığını anlaması gerekebilir; bu nedenle örneğin makale metni gibi ek bağlam sağlayın.
• Her değeri kontrol edin: Yapay zekanın yanlış okuma ihtimaline karşı açıklamadaki her rakamı, özellikle küçük etiketleri ve sayıları kaynak verilerinizle karşılaştırın.
• Dekoratif görselleri dekoratif olarak işaretleyin: Ekran okuyucuların bunları atlaması için tamamen dekoratif görsellere boş bir alt özniteliği (alt="") verin. (W3C görseller eğitiminde açıklandığı gibi, özniteliği hiç eklememek işe yaramaz; çünkü bazı ekran okuyucular bu durumda dosya adını seslendirir.)

Video altyazıları ve ses transkriptleri oluşturun

Artık birçok yapay zeka asistanı ses ve video dosyalarını kabul edip bunları metne dökebiliyor.

Altyazılar ve transkriptler, konuşulan içeriği duyamayan kişilerin erişimine açar. Sağır ve işitme güçlüğü çeken izleyiciler videoları takip etmek için altyazılara, podcast'ler veya kaydedilmiş görüşmeler için ise transkriptlere güvenir. Bunlar, içeriği dinlemek yerine okumayı veya içerikte arama yapmayı tercih eden herkese de yardımcı olur.

Perplexity ve diğer yapay zeka asistanları video ve ses dosyalarını metne dökebilir ve kimin ne söylediğini etiketleyebilir; ancak özel transkripsiyon ve altyazı araçları süreci hızlandırır. Örneğin Otter.ai ve Sembly AI ses dosyalarını ve toplantıları metne döker ve konuşanı işaretler; Descript ve Tella gibi video düzenleme araçları ise otomatik olarak altyazı oluşturur.

WCAG'nin altyazı kriterleri (kayıtlı video için 1.2.2 ve canlı video için 1.2.4) diyaloğu, kimin konuştuğunu ve anlamlı ses efektlerini kapsar; bu nedenle konuşmacı değişikliklerinin ve kahkaha gibi seslerin de altyazılarda yer aldığını kontrol edin

Yapay zeka araçları adları veya ürün terimlerini sıklıkla yanlış anlar; bu nedenle kayıttaki adlardan ve terimlerden oluşan bir sözlüğü yapay zeka asistanınızla paylaşın ve bu terimleri altyazı veya transkripsiyon aracınızın sunduğu özel sözlüklere ekleyin.

Videolara sesli betimleme ekleyin

Kayıtlı video için AA Düzeyi bir gereklilik olan (WCAG 1.2.5) sesli betimlemeler, göremeyen kişilere ses kaydının aktarmadığı olayları, örneğin eylemleri, sahne değişikliklerini, yüz ifadelerini veya ekrandaki metinleri anlatır.

Betimlemeleri elle yazmak zaman alır; bu nedenle Verbit, 3Play Media veya ScreenPal gibi özel araçlar artık bunların taslağını hazırlamak ve seslendirmek için yapay zekayı kullanıyor.

Yapay zeka taslaklarının yine de bir insan editöre ihtiyacı var. RNIB'nin görevlendirdiği ve Surrey Üniversitesi'nin yürüttüğü 2025 tarihli bir çalışmada, BBC programları için yapay zekanın oluşturduğu betimlemelerin “sıklıkla doğruluk, tutarlılık ve bağlamsal farkındalıktan yoksun olduğu” ve karakterleri yanlış tanımladığı görüldü.

Betimlemeleri düzenlerken bunları izleyicilerin videoyu takip etmek için ihtiyaç duyduklarıyla sınırlı tutun ve diyaloglardaki doğal duraklamalara yerleştirin.

Karmaşık yazılı içerikleri sade bir dille yeniden yazın

Üretken yapay zeka araçları metinleri yeniden yazar, kısaltır, yeniden yapılandırır ve açıklar. Yoğun yazılı içerikleri; disleksi veya DEHB gibi bilişsel, öğrenme ya da dikkat farklılıkları olan ve uzun cümleleri, jargonu ve uzun paragrafları takip etmekte zorlanan kişiler için daha anlaşılır bir sürüme dönüştürebilirler.

Bir metin, alt ortaöğretim düzeyinin (yaklaşık dokuz yıllık okul eğitimi) üzerinde bir okuma becerisi gerektirdiğinde WCAG, daha basit bir sürüm veya ek içerik sağlanmasını önerir (kriter 3.1.5, AAA Düzeyi).

Bir belgeyi yeniden yazmak için uyarlayabileceğiniz örnek bir istem:

[Ekteki ebeveyn izni politikasını] İngilizceyi ikinci dil olarak okuyor olabilecek veya disleksisi ya da DEHB'si olan çalışanlar için sade bir dille yeniden yaz. 12–14 yaşındaki birinin takip edebileceği bir okuma düzeyini hedefle. Her [uygunluk kuralını, son tarihi, gün sayısını ve form adını] tam olarak yazıldığı gibi koru. En fazla 20 kelimelik cümleler kullan ve her cümlede tek bir fikir olsun. [Kimlerin hak kazandığını ve nasıl başvurulacağını anlatan] iki cümlelik bir özetle başla. [Başvuru] sürecini numaralı adımlara dönüştür, her bölümden önce kısa bir başlık ekle ve [“tahakkuk”] veya [“yasal ödeme”] gibi teknik terimleri ilk geçtikleri yerde parantez içinde açıkla ya da daha basit ifadelerle değiştir. Her kısaltmayı ilk kullanımda açık hâliyle yaz.

Yapay zeka önemli ayrıntıları atlayabilir ve anlamı fark edilmeyecek şekilde değiştirebilir; bu nedenle çıktıyı orijinal metinle karşılaştırın ve yayımlamadan önce konuya hâkim birinin önemli hiçbir şeyin kaybolmadığını onaylamasını sağlayın.

Yazılı içeriklerin sesli sürümlerini oluşturun

Sesli sürüm, insanların bir makaleyi veya belgeyi dinlemesine olanak tanır ve içeriği görme kaybı yaşayan kişiler ile disleksi gibi okuryazarlıkla ilgili öğrenme güçlükleri olan kişiler için daha erişilebilir kılar.

Büyüt

Yapay zeka ses oluşturucuları metni doğal sesli konuşmaya dönüştürür. Örneğin ElevenLabs Audio Native makaleler için yerleştirilebilir bir seslendirme oynatıcısı oluşturur, Amazon Polly ise metni yayımlayabileceğiniz ses dosyalarına dönüştürür.

Her ikisi de adların, kısaltmaların ve ürün terimlerinin nasıl telaffuz edileceğini ayarlamanıza olanak tanır. Dinleyicilerin kafasını karıştırmamaları için önce bunları kontrol edin.

Sesli sürümü sayfanıza yerleştirirken ses oynatıcının klavyeyle çalıştığından ve kontrollerinin açıkça etiketlendiğinden emin olun. Uzun içeriklere kısa özetler ekleyin ve metin her değiştiğinde sesi güncelleyin.

Web sitenizin erişilebilirliğini artırın

Otomatik denetleyiciler ve yapay zeka kodlama asistanları birlikte iyi çalışır: Denetleyici sitenizin kodundaki sorunları bulur, asistan da bunları düzeltir.

İşe, bir sayfayı sabit kurallara göre test eden ve düşük renk kontrastı, adı olmayan düğmeler ve bağlantılar ile etiketi olmayan form alanları gibi hataları işaretleyen Axe gibi otomatik bir web erişilebilirliği denetleyicisiyle başlayın. Ardından raporu ve sayfanın kodunu, uyulması gereken erişilebilirlik kurallarıyla birlikte bir kodlama asistanına verin:

Bu sayfada otomatik bir erişilebilirlik denetleyicisi çalıştırdım. Rapor ve sayfanın kodu ekte. Sayfanın WCAG 2.2 AA'yı karşılaması için her hatayı düzelt, her değişikliği tek bir cümleyle açıkla ve doğru olan koda dokunma.

Yeni siteler oluştururken kuralları en baştan yapay zeka asistanına verin.

Sekiz yapay zeka modelinin değerlendirildiği Microsoft'un Mayıs 2026 testinde, erişilebilirlik talimatları olmadan oluşturulan sayfaların %12'si otomatik kontrollerden geçti. WCAG 2.2 kodlama kurallarından oluşan yaklaşık 100 satırlık bir kontrol listesi eklemek ortalamayı %60'a yükseltti. Bu yönergeleri yeniden kullanılabilir bir Skill olarak paketlemek oranı %82'ye, modellerin testleri çalıştırıp kendi kodlarını düzeltmesine izin vermek ise %86'ya çıkardı.

Büyüt

Microsoft'un raporunda da belirtildiği gibi, otomatik testler erişilebilirlik sorunlarının yalnızca bir kısmını yakalar; bu nedenle tüm kontrollerden geçen bir sayfanın kullanımı yine de zor olabilir.

Bir siteyi uyumlu hâle getirmeyi vaat eden tek satırlık widget'lar olan yapay zeka erişilebilirlik katmanlarına (overlay) karşı dikkatli olun. Ocak 2025'te ABD Federal Ticaret Komisyonu, accessiBe'ye 1 milyon dolar ödeme emri verdi; gerekçe, şirketin yapay zeka widget'ının herhangi bir web sitesini WCAG uyumlu hâle getirebileceği iddialarıydı. Nisan 2025 tarihli nihai karar ise şirketin elinde kanıt olmadıkça bu tür iddialarda bulunmasını yasaklıyor.

Erişilebilirlik için yapay zekanın sınırlamaları

Yapay zeka erişimi genişletir ancak gizlilik riskleri de yaratır; çıktıları ise güvenilmez ve önyargılı olabilir.

Gizlilik endişeleri

Yardımcı yapay zeka hassas bilgileri işler: mektupların, belgelerin ve ilaç etiketlerinin kamera görüntüleri, konuşma kayıtları ve bir engeli ortaya çıkarabilecek ayrıntılar.

Bu verilerin ne kadar gizli kalacağı büyük ölçüde aracın onları nerede işlediğine bağlıdır.

Apple'ın Personal Voice özelliği gibi bazı araçlar her şeyi cihazda işlerken diğerleri buluta dayanır. Örneğin Be My Eyes'ın Be My AI özelliği, betimleme oluşturmak için fotoğrafları bir yapay zeka sağlayıcısının sunucularına gönderir.

Bir diğer önemli endişe de sağlayıcının modellerini kullanıcı verileriyle eğitip eğitmediğidir.

Güvenilirlik sorunları

Yapay zeka destekli erişilebilirlik teknolojileri de dahil olmak üzere yapay zeka araçları hata yapabilir ve bu hatalar engelli kişilere daha fazla zarar verir.

2026'da yayımlanan ve 20 görme engelli ve az gören kişiyle yapılan bir günlük çalışmasında, takip sorularına verilen yanıtların %22'si yanlış bilgi içeriyordu; yapay zeka metin veya grafik okurken bu oran %35'e çıktı (yine de yapay zekanın ilk betimlemelerinin çoğu doğruydu).

Hatalar meydana geldiğinde gerçek zararlara yol açabilir. American Foundation for the Blind'ın 2025'te yürüttüğü bir ankette, yapay zeka ile görsel betimleme kullanan görme engelli ve az gören kişilerin %21'i bir yapay zeka hatasının kendilerine zarar verdiğini söylerken bu oran gören kullanıcılarda %9'du. Yapay zeka altyazılarını kullanan sağır ve işitme güçlüğü çeken kişilerde bu oran %24 iken engeli olmayan kullanıcılarda %4'tü.

Raporun yazarları iki neden öne sürüyor: Engelli kullanıcılar çoğu zaman çıktıyı orijinal görsel veya sesle karşılaştırarak kontrol edemiyor ve bazıları bu araçları ilaç etiketlerini veya finansal belgeleri okumak gibi riskin daha yüksek olduğu durumlarda kullanıyor.

Önyargı ve eğitim verileri

Konuşma tanıma araçları gibi bazı yapay zeka araçları engelli kişiler için o kadar iyi çalışmayabilir ve bunun nedenlerinden biri sınırlı eğitim verileridir

Speech Accessibility Project'in 2024 tarihli makalesi, 2008 ile 2023 yılları arasında dizartrik konuşmayı tanımadaki en iyi hata oranlarının üç kat düştüğünü, diğer konuşmacılar için ise beş kat düştüğünü bildiriyor. Makalenin yazarları temel açıklamalardan biri olarak veri eksikliğini gösteriyor. Projenin 2025 tarihli takip makalesi ise aradaki farkın kısmen veri eksikliğinden kaynaklandığını belirtiyor.

Ancak sorun yalnızca verilerden ibaret değil. Modellerin çalışma biçimi de sorunun bir parçası.

Inclusive Design Research Centre'dan Jutta Treviranus, W3C'nin 2023 Yapay Zeka ve Erişilebilirlik Araştırma Sempozyumu'nda yaptığı açılış konuşmasında, yapay zeka sistemlerinin ortalamaya yakın kişiler için doğru sonuçlar verdiğini, ortalamadan en uzak olanlar için ise başarısız olduğunu savundu.

2024 tarihli bir makalesinde, eğitim verilerinde daha fazla engelli kişinin yer almasının sorunu ortadan kaldırmadığını, çünkü modelin yine de ortalamayı kayırdığını ekledi: “Eğitim verilerinde engelli kişilerin tam ve adil, orantılı bir temsili olsa bile makine yine de istatistiksel olarak ortalama olanın tarafını tutacaktır.”

Erişilebilir yapay zeka araçları nasıl seçilir

Bir kuruluşta bir yapay zeka aracını kullanıma sunduğunuzda, araç engelli veya öğrenme güçlüğü olan bireyler dahil herkes için işe yaramalıdır.

Büyüt

Bir araca karar vermeden önce şu ölçütleri karşıladığından emin olun:

• Etiketli kontroller: Her düğmenin ve alanın, yardımcı teknolojinin okuyabileceği bir adı vardır ve bu ad, kontrolün ne yaptığını belirtir: “düğme” değil, “Gönder” (WCAG 4.1.2 ve 1.1.1).
• Tam klavye kullanımı: Yalnızca klavyeyi kullanarak bir istem yazıp gönderebilir, yanıtlar arasında gezinebilir ve yanıtları kopyalayabilirsiniz; nerede olduğunuzu gösteren görünür bir odak göstergesi de bulunur (WCAG 2.1.1 ve 2.4.7).
• Duyurulan durum mesajları: “Yanıt oluşturuluyor…” gibi mesajlar, odağı taşımadan ekran okuyucuya ulaşır (WCAG 4.1.3).
• Yapılandırılmış, kopyalanabilir çıktı: Yanıtlarda gerçek başlıklar ve listeler kullanılır, yanıtlar kopyalandığında biçimlendirmelerini korur ve düz metin olarak da isteyebilirsiniz.
• Süre: Bir oturum zaman aşımına uğruyorsa süre sınırını kapatabilir, varsayılan sürenin en az on katına uzatabilir veya süreyi uzatmanız için size en az 20 saniye tanıyan bir uyarı alabilirsiniz (WCAG 2.2.1).
• Yakınlaştırma: %400 yakınlaştırmada (320 piksel genişliğinde bir görüntü alanı), içerik tek bir sütuna yeniden akar; böylece okumak için yatay olarak kaydırmanız gerekmez (WCAG 1.4.10).
• Her kişinin kendi yardımcı teknolojisiyle çalışır: Araç, üçüncü taraf ekran okuyucuları ve ayarları yerleşik özelliklerle değiştirmek yerine bunları destekler. Bu bir WCAG ölçütü değildir, ancak kullanıcıların zaten alışık oldukları düzeni koruyup koruyamayacaklarını belirler.
• Okunabilir kontrast: Yer tutucular dahil olmak üzere istem kutusundaki ve yanıtlardaki metinler 4,5:1 kontrast oranını karşılar (WCAG 1.4.3).
• Fark edilebilir hatalar: Bir yükleme başarısız olduğunda veya bir istem reddedildiğinde araç bunu yalnızca bir renk değişikliği ya da simgeyle değil, metinle de belirtir (WCAG 3.3.1).

Birçok tedarikçi, Bilgi Teknolojileri Endüstrisi Konseyi’nin Gönüllü Ürün Erişilebilirlik Şablonu (VPAT) belgesinin doldurulmuş bir sürümü olan Erişilebilirlik Uygunluk Raporu’nu (ACR) yayımlar. Bu rapor, ürünü her bir erişilebilirlik ölçütüne göre değerlendirir; bu da onu deneme öncesinde araçları karşılaştırmanın kullanışlı bir yolu hâline getirir.

Yapay zeka erişilebilirliği hakkında SSS

Yardımcı teknoloji örnekleri nelerdir?

Yaygın yardımcı teknoloji örnekleri arasında ekran okuyucular, altyazı ve transkripsiyon araçları, konuşma tanıma ve sesli kontrol, artırıcı ve alternatif iletişim (AAC) cihazları ile anahtarla erişim veya alternatif klavyeler yer alır. Artık bunların birçoğu, özellikle de altyazı, konuşma tanıma ve görsel betimleme, yapay zeka ile çalışıyor.

WCAG yasal bir zorunluluk mu?

WCAG’nin kendisi bir yasa değil, bir W3C standardıdır; ancak yasalar ona atıfta bulunur veya benzer gereklilikler belirler.

Örneğin ABD’de Adalet Bakanlığı’nın ADA Başlık II kuralı, eyalet ve yerel yönetimlerin web içeriklerinin ve mobil uygulamalarının WCAG 2.1 AA Düzeyi’ni karşılamasını zorunlu kılar: 50.000 veya daha fazla kişiye hizmet veren yönetimler için son tarih 26 Nisan 2027, daha küçük yönetimler ve özel bölgeler için ise 26 Nisan 2028’dir. Federal kurumlar ise standartları WCAG 2.0’ı içeren Section 508 düzenlemesine uyar.

AB’de e-ticaret, tüketici bankacılığı veya e-kitaplar gibi ürün ve hizmetler için geçerli olan Avrupa Erişilebilirlik Yasası doğrudan WCAG’ye atıfta bulunmaz. Uygulamada çoğu kuruluş bu yasaya uymak için WCAG’yi ve Avrupa standardı EN 301 549’u kullanır; EN 301 549’un 2026 sürümü de WCAG 2.2’yi kullanır.

Erişilebilirliğin dört ilkesi nelerdir?

WCAG, yönergelerini dört ilke altında düzenler: algılanabilir, kullanılabilir, anlaşılabilir ve sağlam. WCAG’nin 13 yönergesi bu dört ilkenin altında yer alır ve her yönerge, denetimlerin esas aldığı test edilebilir başarı ölçütlerini içerir.